Krajobraz wielkomiejski Warszawy
W tej lekcji1/10
Lecę nad Warszawą w lipcową noc i widzę coś dziwnego: miasto świeci nie tylko światłem, ale i ciepłem. Nad Kampinosem jest 19 stopni, nad Marszałkowską 24. Ten sam kraj, ta sama godzina, pięć stopni różnicy. Kto to zrobił? Ludzie — betonem, asfaltem i szkłem.
Krajobraz, który ktoś zaprojektował
Mazury wyrzeźbił lodowiec, Tatry ruch skorupy ziemskiej. Warszawę wyrzeźbił człowiek — i to jest osobny typ krajobrazu: kulturowy, zwany też antropogenicznym.
Skarpa: naturalna kość, na której leży miasto
Nie wszystko jest tu jednak dziełem człowieka. Przez miasto biegnie skarpa warszawska — kilkudziesięciokilometrowy stok wysoki na 20–25 metrów, wycięty kiedyś przez Wisłę.
Miasto rośnie w górę i schodzi pod ziemię
Gdy miejsca w centrum brakuje, buduje się pionowo. Pałac Kultury i Nauki ma 237 metrów i przez pół wieku był tu najwyższy; dziś góruje nad nim Varso Tower — 310 metrów, najwyższy budynek w Unii Europejskiej.
Stolica, czyli miasto z dodatkowymi obowiązkami
Warszawa ma 1,8 miliona mieszkańców — najwięcej w Polsce. Ale wielkomiejski krajobraz robią tu też funkcje stolicy:
Skąd się bierze miejska wyspa ciepła
- 1
1. Ciemne powierzchnie łapią słońce. Asfalt i dachówka pochłaniają znacznie więcej promieni niż trawa czy liście. W upalne popołudnie jezdnia potrafi mieć ponad 50 stopni.
- 2
2. Nie ma czego parować. W lesie woda z gleby i liści odparowuje i chłodzi powietrze, tak jak pot chłodzi skórę. Deszcz w mieście spływa kanalizacją w kilka minut — parować nie ma z czego.
- 3
3. Miasto samo grzeje. Silniki, klimatyzatory i ogrzewane budynki oddają ciepło na zewnątrz przez całą dobę.
- 4
4. Noc nie przynosi ulgi. Beton oddaje zmagazynowane ciepło dopiero po zmroku, więc nad ranem centrum bywa o 2–5 stopni cieplejsze niż podmiejskie łąki. To jest miejska wyspa ciepła.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
W upalny dzień szukasz w mieście najchłodniejszego miejsca. Gdzie termometr pokaże najmniej?
Które z tych zdań opisuje element krajobrazu naturalnego Warszawy, a nie dzieło człowieka?
Pułapka! „Miasto to przecież nie krajobraz”
Źle: krajobraz to góry, lasy i jeziora, a miasto jest tym, co krajobraz zniszczyło.
Ściąga do zapamiętania
Krajobraz wielkomiejski Warszawy — co go tworzy?
TYP: krajobraz kulturowy (antropogeniczny), czyli przekształcony przez człowieka — pełnoprawny typ krajobrazu, nie jego brak. PODŁOŻE: skarpa warszawska, stok wysoki na 20–25 m wycięty przez Wisłę, dzieli miasto na wysoką część lewobrzeżną (Zamek Królewski, Stare Miasto, Łazienki) i nisko położoną Pragę na tarasie rzeki. ZABUDOWA: miasto rośnie w górę (Pałac Kultury 237 m, Varso Tower 310 m — najwyższy budynek w Unii) i schodzi pod ziemię (dwie linie metra, ponad 40 stacji). STOLICA: 1,8 mln mieszkańców, Sejm, rząd i prezydent, Lotnisko Chopina, największy węzeł kolejowy kraju, ponad ćwierć miliona dojeżdżających codziennie. KOSZTY: duża gęstość zaludnienia, korki, hałas i miejska wyspa ciepła — centrum bywa nocą o 2–5 stopni cieplejsze od okolic, bo ciemne powierzchnie nagrzewają się, woda spływa kanalizacją i nie ma czego parować. ODPOWIEDŹ: zieleń — Łazienki, Park Skaryszewski, a tuż za granicą miasta Kampinoski Park Narodowy.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak przekonać dziecko, że miasto naprawdę jest krajobrazem?
Najlepiej działa proste ćwiczenie przy oknie albo na spacerze: proszę poprosić o wymienienie wszystkiego, co widać, a potem podzielenie tej listy na dwie kolumny — „powstało samo” i „ktoś to zrobił”. Drzewo, chmura i skarpa idą do pierwszej, jezdnia, blok i trawnik do drugiej. Zwykle okazuje się, że druga kolumna jest kilka razy dłuższa, i to jest cała definicja krajobrazu kulturowego, tylko wyprowadzona samodzielnie.
- Czy wyspę ciepła da się zmierzyć samemu?
Tak, i to bez sprzętu. W upalny dzień wystarczy porównać w aplikacji pogodowej temperaturę dla centrum i dla podwarszawskiej miejscowości przy Kampinosie — różnica bywa wyraźna, szczególnie wieczorem. Jeszcze lepiej działa dotyk: chodnik w słońcu i chodnik pod drzewem, jeden po drugim. Dziecko od razu czuje różnicę, o której lekcja mówi w stopniach.
- Gdzie w Warszawie najlepiej zobaczyć skarpę na własne oczy?
Na Trakcie Królewskim: idąc od Zamku Królewskiego w stronę Łazienek, ma się skarpę cały czas po lewej ręce, a w kilku miejscach schodzi się z niej schodami — na przykład przy pomniku Syrenki albo w Ogrodzie Krasińskich. Widok z tarasu przy Zamku pokazuje różnicę najlepiej: pod nogami leży Wisła i płaska Praga, kilkanaście metrów niżej. To jedno spojrzenie tłumaczy, dlaczego obie części miasta wyglądają zupełnie inaczej.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Jak nazywa się krajobraz przekształcony przez człowieka?
Co dzieli Warszawę na część wysoką i nisko położoną?
Dlaczego nocą w centrum miasta jest cieplej niż na podmiejskich łąkach?
Które zdanie o Warszawie jest prawdziwe?
Który element krajobrazu Warszawy powstał bez udziału człowieka?