Krajobraz wysokogórski Tatr
W tej lekcji1/10
Stoisz nad Morskim Okiem w połowie lipca, a w cieniu pod ścianą Rysów wciąż leży płat śniegu. Dwie godziny marszu niżej, w Zakopanem, ludzie chodzą w koszulkach. To nie kaprys pogody — to reguła, która rządzi każdą wysoką górą na świecie. Dziś zobaczysz, jak Tatry układają się w piętra.
Jedyne góry wysokie w Polsce
Gór mamy w Polsce sporo, ale wysokie są tylko jedne: Tatry. Ciągną się pasem długim na jakieś 50 km wzdłuż granicy ze Słowacją i zajmują mniej niż jeden procent powierzchni kraju.
Dwie połowy Tatr — z granitu i z wapienia
Tatry nie są jednolite. Granica biegnie mniej więcej nad Zakopanem, a bierze się z rodzaju skały.
Wejście na Rysy, czyli pięć pięter roślinności
- 1
Regiel dolny — do 1250 m. Startujesz w lesie, który wygląda jak każdy inny w Polsce: buki, jodły, trochę świerka. Podobny rośnie pod Warszawą.
- 2
Regiel górny — 1250–1550 m. Buki znikają, zostaje sam świerk. Las robi się ciemny i jednogatunkowy, bo tylko świerk znosi tutejszy chłód.
- 3
Kosodrzewina — 1550–1800 m. Przekraczasz górną granicę lasu. Sosna rośnie i wyżej, ale położona na ziemi: pokręcone krzaki po pas, których wiatr nie ma jak złamać.
- 4
Hale — 1800–2300 m. Trawy i kwiaty, ani jednego drzewa. Nazwa jest od pasterstwa: górale wypasali tu owce przez całe lato.
- 5
Piętra roślinności w Tatrach Turnie — powyżej 2300 m. Goła skała i śnieg w szczelinach przez większość roku. Trzymają się tylko mchy i porosty. Rysy stoją właśnie w tym piętrze.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Jesteś na wysokości 1600 m n.p.m. Dookoła nie ma ani jednego wysokiego drzewa, za to brniesz przez gęste, pokręcone krzaki sięgające pasa. W którym piętrze stoisz?
Dlaczego wyżej jest zimniej
Im wyżej, tym chłodniej — i to zaskakująco regularnie: około 0,6 °C na każde 100 metrów wysokości.
Pułapka! „W górach jest bliżej Słońca, więc powinno być cieplej”
Źle: na szczycie jesteś bliżej Słońca, więc powinno tam być goręcej niż w dolinie.
Kozica i świstak — lokatorzy górnych pięter
Powyżej lasu żyją dwa zwierzęta, których w Polsce nie spotkasz nigdzie indziej.
Lipiec, wchodzicie na Giewont. Jest 11 rano, świeci słońce, ale od zachodu nad grzbietem rosną wysokie, ciemne chmury. Co robi rozsądny turysta?
Ściąga do zapamiętania
Krajobraz wysokogórski Tatr — co trzeba wiedzieć?
GDZIE: Tatry to jedyne góry wysokie w Polsce, pas ok. 50 km na granicy ze Słowacją; najwyższy szczyt RYSY 2499 m n.p.m. DWIE CZĘŚCI: Tatry Wysokie — granit, ostre granie, kotły polodowcowe z jeziorami (Morskie Oko, Czarny Staw); Tatry Zachodnie — wapień, łagodne kopulaste szczyty, jaskinie wypłukane przez wodę. PIĘTRA ROŚLINNOŚCI od dołu: regiel dolny (buki i jodły, do 1250 m), regiel górny (sam świerk, 1250–1550 m), kosodrzewina (1550–1800 m, tuż nad górną granicą lasu), hale (trawy, 1800–2300 m), turnie (goła skała, powyżej 2300 m). DLACZEGO PIĘTRA: temperatura spada o ok. 0,6 °C na każde 100 m, bo powietrze grzeje się od gruntu, a nie od Słońca — bliskość Słońca nie ma tu żadnego znaczenia. ZWIERZĘTA: kozica (urwiska) i świstak (nory na halach, pół roku snu). OCHRONA I BEZPIECZEŃSTWO: Tatrzański Park Narodowy od 1954 r.; pogoda zmienia się w minutach, burze przychodzą w letnie popołudnia, ratuje TOPR — 601 100 300 lub 985.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak wytłumaczyć piętra roślinności bez wyjazdu w Tatry?
Piętra widać na każdym zdjęciu tatrzańskiej doliny — wystarczy wpisać w wyszukiwarkę „Dolina Pięciu Stawów” i poprosić dziecko, żeby palcem pokazało na fotografii, gdzie kończy się ciemny las, gdzie zaczynają się trawy, a gdzie sama skała. Te trzy granice to właśnie górna granica lasu, hale i turnie. Bardzo dobrze działa też nagranie z kamery na Kasprowym Wierchu obok kamery z Zakopanego, oglądane tego samego dnia: dwa różne światy w odległości jednej kolejki linowej.
- Dziecko upiera się, że na górze powinno być cieplej. Co odpowiedzieć?
Najlepiej liczbami, bo one zamykają sprawę. Do Słońca jest 150 milionów kilometrów, a Rysy mają 2,5 kilometra — skrócenie drogi jest tak małe, że gdyby zapisać je jako procent, dostalibyśmy dwie milionowe. Potem warto odwrócić pytanie: co właściwie ogrzewa powietrze? Odpowiedź „ziemia pod nogami” tłumaczy wszystko naraz — i dlaczego na szczycie jest zimno, i dlaczego nad ranem, gdy grunt wystygnie, jest chłodniej niż po południu.
- Czy w Tatry można iść z dzieckiem z klasy piątej?
Tak, ale wybór szlaku decyduje o wszystkim. Dolina Kościeliska, Dolina Strążyska czy Sarnia Skała to trasy szerokie i łagodne, bez łańcuchów. Giewont i Rysy to zupełnie inna liga — tam potrzeba doświadczenia. Niezależnie od trasy trzy rzeczy są obowiązkowe: sprawdzona rano prognoza dla gór, buty za kostkę i kurtka przeciwdeszczowa nawet przy bezchmurnym niebie. W plecaku warto mieć zapisany numer TOPR: 601 100 300.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Które piętro roślinności zaczyna się tuż nad górną granicą lasu?
Dlaczego jaskinie w polskich Tatrach są prawie wyłącznie w części zachodniej?
W Zakopanem (850 m n.p.m.) termometr pokazuje 20 °C. Ile mniej więcej pokaże tego samego dnia na Kasprowym Wierchu (1987 m n.p.m.)?
Skąd w Tatrach Wysokich wzięło się Morskie Oko?
Kolega mówi: „na szczycie musi być cieplej, bo jesteś bliżej Słońca”. Co jest w tym rozumowaniu nie tak?