Krajobraz Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej
W tej lekcji1/11
Siedzę na Maczudze Herkulesa: dwudziestopięciometrowym słupie skalnym, który stoi w Dolinie Prądnika na tak wąskiej nóżce, że turyści zadzierają głowy i pytają, kto go tu postawił. Nikt. Została po prostu ta część skały, której woda nie zdążyła rozpuścić — bo tutaj skała rozpuszcza się jak cukier w herbacie, tylko wolniej.
Najpierw było tu morze
Sto pięćdziesiąt milionów lat temu w miejscu Jury pluskało ciepłe, płytkie morze pełne muszli, gąbek i korali. Kiedy te zwierzęta ginęły, ich wapienne pancerzyki opadały na dno warstwa po warstwie.
Woda, która rozpuszcza skałę
Deszczówka po drodze łapie z powietrza i z gleby dwutlenek węgla i staje się przez to lekko kwaśna. Taka woda powoli rozpuszcza wapień — dosłownie zabiera go ze sobą.
Jak powstaje jaskinia
- 1
1. Szczelina. W każdej płycie wapienia są pęknięcia. Woda deszczowa wsiąka w nie i rusza w dół zamiast spływać po zboczu.
- 2
2. Rozpuszczanie. Kwaśna woda zabiera ze ścian szczeliny odrobinę wapienia. Po tysiącu lat pęknięcie jest szersze, po kilkudziesięciu tysiącach mieści rękę, potem człowieka.
- 3
3. Podziemny potok. Szczelina łączy się z sąsiednimi w korytarz, którym płynie strumień. Teraz woda już nie tylko rozpuszcza — szoruje dno kamieniami, jak papier ścierny.
- 4
4. Osuszenie. Rzeka na powierzchni wcina się coraz głębiej, więc woda znajduje sobie niższą drogę i odpływa piętro niżej. Korytarz zostaje pusty i suchy: to jest jaskinia, do której da się wejść.
- 5
5. Nacieki. Woda dalej sączy się przez strop, ale teraz kropla wisząca u sufitu odparowuje i zostawia pierścionek wapna. Kropla po kropli, przez tysiące lat, rosną z tego kamienne sople.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Stalaktyt czy stalagmit — sposób, żeby nie pomylić
| naciek | skąd rośnie | jak zapamiętać |
|---|---|---|
| stalaktyt | zwisa ze stropu w dół | T jak trzyma się sufitu |
| stalagmit | rośnie z podłogi w górę | M jak murek od dołu |
| stalagnat | kolumna: oba się spotkały | spotkanie po tysiącach lat |
Naciek przyrasta mniej więcej centymetr na sto lat. Metrowy sopel w Jaskini Łokietka rósł dziesięć tysięcy lat — zaczynał wtedy, gdy z Polski ustępował lądolód. I dlatego złamanego nie da się już naprawić.
Wchodzisz do jaskini i widzisz kamienny sopel zwisający ze stropu, a dokładnie pod nim niski, gruby pieniek rosnący z podłogi. Jak nazywają się te dwie formy?
Ostańce, czyli skały, które zostały
Woda nie rozpuszcza wapienia równo. Miejsca gęściej popękane znikają szybciej, a te najtwardsze i najmniej pęknięte zostają — sterczą nad okolicą jak wieże. Taka skała nazywa się ostańcem (bo ostała się, czyli została).
Na Jurze jest ich kilka tysięcy: Maczuga Herkulesa, Sokolica, Brama Krakowska w Ojcowie, skały Doliny Kobylańskiej. Wspinacze mają tu najlepszy teren w Polsce.
Szlak Orlich Gniazd — zamki postawione na ostańcach
- 1
Prawie siedemset lat temu Kazimierz Wielki kazał obsadzić zamkami drogę z Krakowa do Częstochowy: pilnowały granicy ze Śląskiem i kupieckiego traktu.
- 2
Budowniczowie nie usypywali wzgórz ani nie kopali fosy w skale. Stawiali mury wprost na wapiennych ostańcach — skała była gotowym fundamentem i pierwszym pasem obrony naraz.
- 3
Stąd wzięła się nazwa: warownie siedzą na szczytach skał jak orle gniazda. Ogrodzieniec, Mirów, Bobolice, Olsztyn pod Częstochową, Pieskowa Skała nad Doliną Prądnika.
- 4
Dziś łączy je pieszy szlak długości około 164 kilometrów, z Krakowa do Częstochowy. Po drodze mija się ponad dwadzieścia zamków i strażnic — nigdzie indziej w Polsce nie stoją tak gęsto.
- 5
Zwróć uwagę na całą ścieżkę przyczyn: morze zostawiło wapień, woda wyrzeźbiła w nim ostańce, a ludzie zbudowali na tych ostańcach zamki. Krajobraz decydował o historii.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Zimą w Jaskini Łokietka wisi pod stropem nietoperz. Dlaczego wybrał jaskinię, a nie dziuplę w lesie?
Pułapka! „Jaskinie wydrążył wiatr albo ludzie”
Źle: korytarze w skale wywiał wiatr, wypłukało morze albo wykuli je kiedyś ludzie.
Ściąga do zapamiętania
Wyżyna Krakowsko-Częstochowska — dlaczego wygląda inaczej niż reszta Polski?
SKAŁA: wapień powstały ze szczątków morskich zwierząt sprzed około 150 mln lat. MECHANIZM: deszczówka z dwutlenkiem węgla jest lekko kwaśna i rozpuszcza wapień — krajobraz zbudowany przez rozpuszczanie skały nazywamy KRASOWYM. NA POWIERZCHNI: ostańce, czyli twardsze skały, które ostały się po rozpuszczeniu reszty (Maczuga Herkulesa, Sokolica, Brama Krakowska), doliny (Prądnika, Kobylańska), znikające potoki. POD ZIEMIĄ: ponad tysiąc jaskiń — Łokietka i Ciemna w Ojcowskim PN, Wierzchowska Górna. NACIEKI: stalakTyt zwisa ze stropu (T jak trzyma się sufitu), stalagMit rośnie z podłogi (M jak murek), stalagnat to ich połączona kolumna; przyrost około 1 cm na 100 lat. ŻYCIE: jaskinie mają stałą temperaturę kilku stopni przez cały rok, więc zimują w nich nietoperze. CZŁOWIEK: Szlak Orlich Gniazd, około 164 km z Krakowa do Częstochowy, ponad 20 zamków postawionych wprost na ostańcach; Ojcowski Park Narodowy jest najmniejszym parkiem narodowym w Polsce.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak w domu pokazać, że woda rozpuszcza skałę?
Wystarczy ocet i kawałek wapienia albo skorupka jajka, która jest z tego samego węglanu wapnia. Po zalaniu octem skorupka zaczyna się pienić i po kilku godzinach mięknie, a po dobie znika. W przyrodzie zamiast octu działa deszczówka z dwutlenkiem węgla — jest o wiele słabsza, więc zamiast doby potrzebuje tysięcy lat, ale robi dokładnie to samo. Ten jeden eksperyment tłumaczy naraz jaskinie, ostańce i nacieki.
- Która jaskinia nadaje się na pierwszą wycieczkę z dzieckiem?
Jaskinia Łokietka w Ojcowskim Parku Narodowym: trasa jest krótka, oświetlona, z przewodnikiem i legendą o królu ukrywającym się przed wrogami, co dzieciom bardzo pomaga zapamiętać resztę. Alternatywą jest Jaskinia Wierzchowska Górna, najdłuższa udostępniona turystom jaskinia wyżyny — około 975 metrów korytarzy. W obu jest około ośmiu stopni przez cały rok, więc bluza obowiązkowa nawet w lipcu. Jeśli traficie na zimę, przewodnik pokaże śpiące nietoperze — pod warunkiem ciszy i światła skierowanego w dół.
- Czy da się połączyć tę lekcję z historią?
To wręcz najlepszy sposób na ten temat. Zamki Szlaku Orlich Gniazd stoją na ostańcach nie dla widoku, tylko dlatego, że wapienna skała była gotowym fundamentem i murem obronnym. Wystarczy stanąć pod Ogrodzieńcem albo Bobolicami i zapytać dziecko, dlaczego zamek postawiono właśnie tutaj — odpowiedź prowadzi wprost do geografii. Ruiny Ogrodzieńca i odbudowane Bobolice leżą kilkanaście kilometrów od siebie, więc oba mieszczą się w jednym dniu.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Z czego zbudowana jest Wyżyna Krakowsko-Częstochowska?
Co wydrążyło jaskinie w skałach Jury?
Ze stropu jaskini zwisa kamienny sopel. Jak się nazywa?
Maczuga Herkulesa i inne skały sterczące nad Doliną Prądnika to ostańce. Co to znaczy?
Dlaczego zamki Szlaku Orlich Gniazd stoją na skałach?