Krajobraz miejsko-przemysłowy Wyżyny Śląskiej
W tej lekcji1/11
Lecę nad Katowicami i nie mogę znaleźć końca miasta. Zabudowa ciągnie się dwadzieścia kilometrów bez jednej przerwy, a między blokami sterczą wieże z dwoma kołami na szczycie i zielone stożki, których żadna mapa nie nazywa wzgórzami. Wszystko, co tu widzę z góry, wzięło się z jednej rzeczy — czarnej skały, która leży pół kilometra pod ziemią.
To, co pod ziemią, ustawiło to, co na ziemi
Jakieś trzysta milionów lat temu w miejscu dzisiejszego Śląska rosły bagienne lasy. Ich pnie zapadały się w błoto, przykryły je kolejne warstwy skał i pod ogromnym ciśnieniem zmieniły się w węgiel kamienny.
Dziś ten węgiel leży od kilkuset do ponad tysiąca metrów pod powierzchnią. I to on zdecydował o całej reszcie: gdzie wykopano szyb, tam wyrosło miasto.
Cztery rzeczy, które stoją tu obok siebie
Krajobraz miejsko-przemysłowy poznaje się po tym, że fabryka, kopalnia i osiedle nie mają między sobą ani kawałka pola.
Droga węgla na powierzchnię
- 1
1. Zjazd. Górnicy wsiadają do klatki w wieży szybowej. Winda pokonuje kilkaset metrów w mniej więcej minutę — to najszybsza jazda w dół, jaką da się w Polsce odbyć.
- 2
2. Chodniki. Na dole ciągną się kilometry korytarzy, często pod domami i ulicami. Im głębiej, tym cieplej: koło kilometra pod ziemią bywa ponad trzydzieści stopni.
- 3
3. Urabianie. Kombajn ścina (urabia) węgiel ze ściany, a strop nad górnikami trzymają stalowe obudowy. Kiedy maszyna przesuwa się dalej, obudowy idą za nią, a strop za nimi opada — i tu zaczyna się kłopot z powierzchnią.
- 4
4. Wyjazd urobku. Taśmociągi wiozą wszystko do szybu i na górę. W sortowni okazuje się, że razem z węglem wyjechało mnóstwo zwykłego kamienia, czyli skały płonnej.
- 5
5. Hałda. Tego kamienia nie ma jak schować, więc usypuje się z niego wzniesienie. Hałda Szarlota w Rydułtowach ma 134 metry wysokości — tyle, co czterdziestopiętrowy wieżowiec.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Dlaczego akurat na Wyżynie Śląskiej miasta stoją tak blisko siebie, że stykają się granicami?
Konurbacja, czyli miasta zrośnięte w jedno
Jedziesz autobusem z Katowic do Chorzowa i jedyne, co się zmienia, to tablica przy drodze — zabudowa nie urywa się ani na moment. Taki zlepek miast, w którym żadne nie jest tym najważniejszym, nazywa się konurbacją.
Warszawa jest inna: to jedno wielkie miasto z mniejszymi wokół, czyli aglomeracja. Tu miast jest kilkanaście i każde ma własny rynek, ratusz i drużynę.
Ziemia, która się zapada
Po wybranym węglu zostaje pod ziemią pustka. Strop powoli osiada, a razem z nim cała powierzchnia — czasem o kilka metrów. To są szkody górnicze.
Śląsk po kopalniach
- 1
Jeszcze pięćdziesiąt lat temu kominy hut dymiły dzień i noc, a firanki w oknach szarzały w tydzień. Kopalń pracowało wtedy około siedemdziesięciu.
- 2
Dziś czynnych kopalń jest kilkanaście, wielkie huty zamknięto albo unowocześniono, a największy smogowy kłopot zimą robią nie zakłady, tylko stare domowe piece na węgiel.
- 3
Zamknięta kopalnia nie musi zniknąć. W Zabrzu szyb Guido wozi dziś turystów na poziom 320 metrów, a w Sztolni Królowa Luiza płynie się podziemnym korytarzem łodzią.
- 4
W Katowicach na terenie dawnej kopalni stoi Muzeum Śląskie: sale wykopano pod ziemią, a dawny szyb Warszawa służy jako wieża widokowa.
- 5
Hałdy obsadza się brzozami i zamienia w punkty widokowe, a jeden z największych parków miejskich w Europie — Park Śląski w Chorzowie, około 535 hektarów — założono na nieużytkach po kopalnianym terenie.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
W jednym z miast na wyżynie w ścianie domu pojawiła się pęknięta rysa przez całe piętro, a ulica obok zapadła się o pół metra. Trzęsienia ziemi nie było. Co się stało?
Pułapka! „Hałda to takie śląskie wzgórze”
Źle: hałda to naturalne wzniesienie, tylko dziwnie regularne.
Ściąga do zapamiętania
Krajobraz miejsko-przemysłowy Wyżyny Śląskiej — co go tworzy?
PRZYCZYNA: węgiel kamienny powstały ze szczątków bagiennych lasów sprzed około 300 mln lat, leżący kilkaset metrów pod powierzchnią. CO WIDAĆ: wieże szybowe, hałdy ze skały płonnej, kominy i chłodnie hut, gęstą zabudowę mieszkalną tuż przy zakładach, gęstą sieć dróg i torów. KONURBACJA katowicka: kilkanaście miast zrośniętych zabudową, żadne nie jest głównym — Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia to 41 miast i gmin oraz około 2,3 mln mieszkańców, najgęściej zaludniony obszar Polski. SZKODY GÓRNICZE: nad pustymi wyrobiskami grunt osiada, powstają zapadliska, pękają domy. DZIŚ: kopalń zostało kilkanaście, zimowy smog robią głównie stare domowe piece, a dawne zakłady zmieniają się w muzea i parki — szyb Guido i Sztolnia Królowa Luiza w Zabrzu, Muzeum Śląskie w Katowicach, Park Śląski w Chorzowie. HAŁDA to twór człowieka, nie przyrody.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Da się to zobaczyć bez wyjazdu na Śląsk?
Najprościej mapą satelitarną w telefonie. Ustawcie widok na Katowice i przesuwajcie w stronę Chorzowa, Świętochłowic i Bytomia — zabudowa nie ma przerwy, a to jest właśnie konurbacja. Potem poszukajcie regularnych stożków obok osiedli: to hałdy. Widok ulicy pokaże wieże szybowe, familoki Nikiszowca z czerwonej cegły i Spodek. Piętnaście minut przewijania robi tu więcej niż strona podręcznika.
- Czy jest sens jechać z dzieckiem do kopalni?
Tak, i to jest wycieczka, którą dzieci pamiętają latami. Szyb Guido w Zabrzu zabiera na poziom 320 metrów pod ziemią, a Sztolnia Królowa Luiza ma odcinek pokonywany łodzią. Obie trasy są przygotowane dla rodzin, z kaskiem i lampą. Warto tylko uprzedzić, że pod ziemią jest chłodno przez cały rok i przyda się bluza.
- Dlaczego mówi się, że Śląsk jest brudny, skoro kopalnie zamykają?
Bo dym z kominów fabryk to dziś mniejsza część problemu. Zimowy smog w miastach takich jak Rybnik czy Zabrze bierze się głównie ze starych domowych pieców, w których pali się kiepskim węglem albo śmieciami, a dolina i bezwietrzna pogoda trzymają ten dym nisko nad ziemią. Zakłady mają filtry i limity, piece w domach wymienia się dopiero od kilku lat — stąd różnica między tym, co dziecko słyszy, a tym, co widzi.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Skąd na Wyżynie Śląskiej wzięły się hałdy?
Co znaczy, że wokół Katowic mamy konurbację, a nie aglomerację?
W jednym z miast na wyżynie zapadła się ulica i popękały ściany domów. Co jest najczęstszą przyczyną takich szkód?
Co dziś najbardziej psuje powietrze w śląskich miastach w zimie?
Z czego powstał węgiel kamienny leżący pod Wyżyną Śląską?