Jak oddychają zwierzęta

Wystarczy szklanka zimnej wody z kranu postawiona na stole. Po kilkunastu minutach na ściankach osiądą drobne pęcherzyki — to gazy, które ogrzewająca się woda przestaje mieścić. Stąd prosty wniosek: woda coś w sobie trzymała, choć tego nie było widać. Drugą część eksperymentu robi czajnik: w wodzie podgrzewanej długo przed zagotowaniem pęcherzyków pojawia się mnóstwo i wszystkie uciekają w górę. Warto zapytać dziecko, skąd one się wzięły, skoro woda cały czas jest ta sama. To dobra chwila, żeby powiedzieć, dlaczego latem ryby w płytkim stawie podpływają do powierzchni i chwytają powietrze pyskiem — ciepła woda mieści mniej tlenu niż zimna, a ryby potrzebują go wtedy więcej.

Że pracujące mięśnie zużywają więcej tlenu i wytwarzają więcej dwutlenku węgla, a organizm reaguje głównie na ten drugi: to jego rosnące stężenie każe oddychać częściej i głębiej. Można to policzyć w kuchni. Najpierw liczycie oddechy przez minutę w spoczynku (u dziecka zwykle 16–20), potem dziecko robi dwadzieścia przysiadów i liczycie ponownie. Różnica jest wyraźna, a po dwóch minutach odpoczynku wynik wraca do normy — i to wracanie jest tu najciekawsze, bo pokazuje, że organizm sam się reguluje. Zadyszka po wysiłku jest normalna; niepokoić powinna dopiero taka, która pojawia się bez wysiłku, i wtedy rozmawiamy z lekarzem.

Najskuteczniej nie przez listę, tylko przez środowisko — bo to ono narzuca rozwiązanie. Proszę zapytać dziecko o trzy rzeczy po kolei: gdzie zwierzę żyje, czy jest duże, czy małe, i czy jego skóra jest wilgotna. Woda oznacza skrzela, ląd oznacza płuca lub tchawki, a życie w dwóch środowiskach — płuca plus skórę, czyli płazy. Małe i wilgotne zwierzę może oddychać całą powierzchnią ciała, duże już nie. Dobrze sprawdza się układanka z karteczkami: na jednych nazwy zwierząt, na drugich narządy, a dziecko dobiera pary i za każdym razem mówi, DLACZEGO tak. Uzasadnienie jest ważniejsze niż sama para.