Jak poruszają się zwierzęta

Najlepiej działa długi balon albo jednorazowa rękawiczka napełniona wodą i mocno zawiązana. Dziecko ściska ją w jednym miejscu i widzi, że w innym natychmiast pogrubieje — płyn nie daje się ścisnąć, więc musi gdzieś uciec. To dokładnie to, co robią mięśnie dżdżownicy: okrężne zaciskają i wydłużają, podłużne skracają i pogrubiają. Warto potem powtórzyć próbę z balonem wypuszczonym z powietrza: wiotki balon nie stawia oporu i niczego nie da się nim przesunąć. Stąd wniosek, po co robakowi ciśnienie w środku, a nie sam worek ze skóry. Ta sama zasada trzyma w pionie łodygę niepodlanej rośliny, więc porównanie z zwiędłym listkiem bazylii domyka temat.

Przez własne ciało, bo to jedyny model, który zawsze ma przy sobie. Dziecko kładzie dłoń na ramieniu drugiej ręki i powoli zgina oraz prostuje łokieć, mówiąc na głos, który mięsień właśnie twardnieje. Potem to samo z butelką wody w dłoni — napięcie jest wyraźniejsze. Trzecia próba jest najciekawsza: dziecko napina rękę tak, żeby jej nie ruszać. Oba mięśnie są wtedy twarde jednocześnie i nic się nie dzieje, co samo tłumaczy, dlaczego do ruchu potrzebne są dwa mięśnie działające NA ZMIANĘ, a nie razem. Zasada do zapamiętania jest jedna: mięsień ciągnie, nigdy nie pcha. Jeśli dziecko potrafi ją powtórzyć własnymi słowami, resztę wyprowadzi już samo.

Dżdżownice wychodzące na chodnik to gotowa lekcja. Wystarczy przenieść jedną na kawałek mokrego papieru albo na dłoń — widać wtedy falę zgrubień biegnącą wzdłuż ciała i słychać ciche drapanie szczecinek o papier. Na szkle albo na gładkiej płytce dżdżownica prawie nie może się posunąć, bo szczecinki nie mają się o co zaczepić, i to najlepiej pokazuje, że do ruchu potrzebny jest punkt oporu na zewnątrz. Prosimy o dwie rzeczy: mokre ręce, bo dżdżownica oddycha całą powierzchnią ciała, i odłożenie jej po obserwacji na wilgotną ziemię albo trawnik, a nie na rozgrzany beton, gdzie w kilkanaście minut wyschnie. Obserwacja ma trwać chwilę, nie kwadrans.