Dziecko pyta, dlaczego jedne zwierzęta mają tysiące młodych, a inne jedno. Jak to wytłumaczyć?

Najprościej przez rachunek, a nie przez opis. Proszę zapytać: skoro ryba składa milion jaj, to dlaczego morze nie jest po brzegi pełne ryb? Dziecko samo dojdzie do tego, że prawie wszystkie giną. Stąd już blisko do zasady: liczba potomstwa jest miarą strat. Warto to zestawić z rodziną znajomego psa albo z gniazdem bociana widocznym na słupie — im więcej pracy wkłada rodzic w jedno młode, tym mniej może ich mieć. Dobrym domowym porównaniem jest przygotowanie obiadu: dla dwóch osób da się ugotować starannie, dla stu trzeba by odpuścić wszystko poza ilością. Ta sama pula czasu, zupełnie inny wynik.

Jak rozmawiać o rozmnażaniu, żeby nikomu nie było niezręcznie?

Rzeczowo i tymi samymi słowami, których używa podręcznik: komórka jajowa, plemnik, zapłodnienie, zygota. Nazwa naukowa zdejmuje z tematu napięcie lepiej niż omijanie go, a dziecko, które słyszy spokojny ton, nie traktuje tematu jak żartu. Warto odpowiadać dokładnie na zadane pytanie i nie dokładać treści, o które dziecko nie pytało — to wystarczy na tym etapie nauki. Jeśli rozmowa zejdzie na człowieka, można powiedzieć wprost, że u ludzi jest podobnie i że o szczegółach rozmawiacie przy okazji lekcji o dojrzewaniu. Unikanie odpowiedzi jest jedyną reakcją, która naprawdę buduje zakłopotanie — dziecko wyciąga wtedy wniosek, że pytało o coś wstydliwego.

Co można obserwować wiosną, żeby zobaczyć przeobrażenie na żywo?

Skrzek w rowach i płytkich stawach pojawia się już w marcu, a przez kolejne tygodnie da się śledzić te same kałuże i zobaczyć całą kolejność: jaja, kijanki, kijanki z tylnymi nogami, wreszcie żabki wychodzące na brzeg. Wystarczy telefon i jedno zdjęcie na tydzień — powstaje własna oś czasu, cenniejsza niż rysunek w podręczniku. Ważna uwaga praktyczna: wszystkie krajowe płazy są pod ochroną, więc skrzeku ani kijanek nie wolno zabierać do domu, do słoika czy do akwarium. Obserwujemy na miejscu, nie mieszamy w wodzie i nie przenosimy zwierząt między zbiornikami, bo tak roznosi się choroby płazów.

Rozmnażanie i rozwój zwierząt

około 12 minut

W tej lekcji1/10

Samica dorsza składa w jednym sezonie kilka milionów ziaren ikry, a dorosłości dożywa z nich zwykle kilka. Słonica rodzi jedno młode raz na kilka lat i prawie każde dorasta. To dwie różne odpowiedzi na to samo pytanie: jak sprawić, żeby gatunek przetrwał.

Jeden rodzic czy dwoje

Rozmnażanie bezpłciowe wymaga jednego rodzica. Potomek powstaje z fragmentu jego ciała i ma taki sam materiał genetyczny — jest kopią. Stułbia wypuszcza na boku pączek, który rośnie, wykształca własne ramiona i po kilku dniach odrywa się jako samodzielne zwierzę.

Gdzie spotykają się komórki rozrodcze

Zapłodnienie zewnętrzne działa tylko w wodzie, bo plemnik musi dopłynąć do komórki jajowej, a na powietrzu natychmiast by wysechł. Jest przy tym zawodne: prąd rozprasza komórki, a ikrę zjadają drapieżniki. Opłaca się więc wyłącznie przy wielkiej liczbie komórek.

Zapłodnienie wewnętrzne uwolniło zwierzęta od wody. Skoro plemnik trafia prosto do celu, wystarczy kilka komórek jajowych.

Gdzie spotykają się komórki rozrodcze — i ile potomstwa z tego wynika

Jajo czy gotowe młode

Jajorodność. Zarodek rozwija się w jaju poza ciałem matki i żywi się zgromadzonym w nim żółtkiem. Tak robią owady, ryby, płazy, gady i wszystkie ptaki. Jajo ze skorupką i błonami, które chronią zarodek przed wyschnięciem, było wynalazkiem pozwalającym składać je na suchym lądzie.

Twoja kolej

Dlaczego ryba składa tysiące jaj, a kotka rodzi kilka młodych?

Rozwój prosty i rozwój złożony

Rozwój prosty. Z jaja wychodzi zwierzę podobne do rodzica, tylko mniejsze i niedojrzałe płciowo. Tak rozwijają się ptaki, gady i ssaki.

Od skrzeku do żaby — przeobrażenie krok po kroku

1
Przeobrażenie: kijanka i dorosła żaba to ten sam osobnik
Skrzek. Wiosną samica składa w płytkiej wodzie kilka tysięcy jaj, a samiec od razu polewa je plemnikami. Galaretowata osłonka chroni jaja przed wyschnięciem i utrzymuje je razem.
2
Przeobrażenie: kijanka i dorosła żaba to ten sam osobnik
Kijanka. Po kilku–kilkunastu dniach, zależnie od temperatury wody, wykluwa się larwa z ogonem i zewnętrznymi skrzelami. Skrobie glony z kamieni, czyli żywi się zupełnie inaczej niż dorosła żaba.
3
Przeobrażenie: kijanka i dorosła żaba to ten sam osobnik
Kończyny. Najpierw wyrastają tylne nogi, potem przednie. Skrzela zarastają, a w środku rozwijają się płuca — kijanka zaczyna wypływać po powietrze.
4
Przeobrażenie: kijanka i dorosła żaba to ten sam osobnik
Zanik ogona. Ogon nie odpada: organizm stopniowo go rozkłada i zużywa jako zapas pokarmu. Na brzeg wychodzi żabka wielkości paznokcia.
5
Cała droga: z kilku tysięcy jaj do rozrodu dożywa zwykle kilka żab
Dorosłość. Z kilku tysięcy jaj do rozrodu dożywa zwykle kilka osobników. Reszta zostaje zjedzona albo ginie, gdy zbiornik wysycha.
Wskazówka
Policz, ile rzeczy musi się zmienić: pokarm, sposób oddychania, sposób poruszania się i środowisko. To jedno zwierzę przeżywa dwa zupełnie różne życia.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Które zwierzę przechodzi rozwój złożony, czyli z przeobrażeniem?

Pułapka! „Skoro ryba składa miliony jaj, to ryb musi stale przybywać”

Źle: dużo jaj oznacza dużo potomstwa, a więc rosnącą liczbę ryb w morzu.

Ściąga do zapamiętania

Rozmnażanie i rozwój zwierząt — sposoby, zapłodnienie, liczba potomstwa

ROZMNAŻANIE BEZPŁCIOWE: jeden rodzic, potomek jest jego KOPIĄ (PĄCZKOWANIE stułbi). ROZMNAŻANIE PŁCIOWE: PLEMNIK plus KOMÓRKA JAJOWA, ich połączenie to ZAPŁODNIENIE, powstaje ZYGOTA o cechach obojga rodziców, więc potomstwo jest ZRÓŻNICOWANE. ZAPŁODNIENIE ZEWNĘTRZNE — poza ciałem, tylko w wodzie (większość ryb, płazy); zawodne, więc potomstwa muszą być TYSIĄCE. ZAPŁODNIENIE WEWNĘTRZNE — w ciele samicy (owady, gady, ptaki, ssaki); pewne, więc wystarczy kilka komórek jajowych, i to ono uniezależniło rozród od wody. JAJORODNOŚĆ: zarodek rozwija się w jaju, odżywia się ŻÓŁTKIEM (owady, ryby, płazy, gady, ptaki); skorupka pozwoliła składać jaja na suchym lądzie. ŻYWORODNOŚĆ: zarodek rozwija się w ciele matki i rodzi się gotowe młode; u ssaków dostaje tlen i pokarm przez ŁOŻYSKO (żyworodne bez łożyska: żmija, padalec). ROZWÓJ PROSTY: młode podobne do rodzica. ROZWÓJ ZŁOŻONY (Z PRZEOBRAŻENIEM): larwa inna od dorosłego, żyje gdzie indziej i je co innego (kijanka i żaba), więc nie konkurują o pokarm. ZASADA: ALBO DUŻO POTOMSTWA I ZERO OPIEKI, ALBO MAŁO POTOMSTWA I DUŻO OPIEKI.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Dziecko pyta, dlaczego jedne zwierzęta mają tysiące młodych, a inne jedno. Jak to wytłumaczyć?: Najprościej przez rachunek, a nie przez opis. Proszę zapytać: skoro ryba składa milion jaj, to dlaczego morze nie jest po brzegi pełne ryb? Dziecko samo dojdzie do tego, że prawie wszystkie giną. Stąd już blisko do zasady: liczba potomstwa jest miarą strat. Warto to zestawić z rodziną znajomego psa albo z gniazdem bociana widocznym na słupie — im więcej pracy wkłada rodzic w jedno młode, tym mniej może ich mieć. Dobrym domowym porównaniem jest przygotowanie obiadu: dla dwóch osób da się ugotować starannie, dla stu trzeba by odpuścić wszystko poza ilością. Ta sama pula czasu, zupełnie inny wynik.
Jak rozmawiać o rozmnażaniu, żeby nikomu nie było niezręcznie?: Rzeczowo i tymi samymi słowami, których używa podręcznik: komórka jajowa, plemnik, zapłodnienie, zygota. Nazwa naukowa zdejmuje z tematu napięcie lepiej niż omijanie go, a dziecko, które słyszy spokojny ton, nie traktuje tematu jak żartu. Warto odpowiadać dokładnie na zadane pytanie i nie dokładać treści, o które dziecko nie pytało — to wystarczy na tym etapie nauki. Jeśli rozmowa zejdzie na człowieka, można powiedzieć wprost, że u ludzi jest podobnie i że o szczegółach rozmawiacie przy okazji lekcji o dojrzewaniu. Unikanie odpowiedzi jest jedyną reakcją, która naprawdę buduje zakłopotanie — dziecko wyciąga wtedy wniosek, że pytało o coś wstydliwego.
Co można obserwować wiosną, żeby zobaczyć przeobrażenie na żywo?: Skrzek w rowach i płytkich stawach pojawia się już w marcu, a przez kolejne tygodnie da się śledzić te same kałuże i zobaczyć całą kolejność: jaja, kijanki, kijanki z tylnymi nogami, wreszcie żabki wychodzące na brzeg. Wystarczy telefon i jedno zdjęcie na tydzień — powstaje własna oś czasu, cenniejsza niż rysunek w podręczniku. Ważna uwaga praktyczna: wszystkie krajowe płazy są pod ochroną, więc skrzeku ani kijanek nie wolno zabierać do domu, do słoika czy do akwarium. Obserwujemy na miejscu, nie mieszamy w wodzie i nie przenosimy zwierząt między zbiornikami, bo tak roznosi się choroby płazów.

Sprawdź się!

Czym różni się potomstwo powstałe przez pączkowanie od potomstwa z rozmnażania płciowego?

Dlaczego zapłodnienie zewnętrzne występuje tylko u zwierząt wodnych?

Na czym polega żyworodność?

Po co larwie i dorosłemu owadowi albo płazowi różne środowiska i różny pokarm?

Które stwierdzenie o liczbie potomstwa jest prawdziwe?

Następny temat

Zmysły zwierząt — świat, którego nie widzimy