pasem przejściowym między Saharą a sawanną, o nazwie znaczącej „brzeg”

najbardziej suchą częścią Sahary, gdzie nie pada wcale

pasmem gór oddzielającym Saharę od wybrzeża

wielką oazą ciągnącą się wzdłuż Nilu

Jak wytłumaczyć pustynnienie, żeby nie było to samo zapamiętywanie skutków?

Najlepiej narysować łańcuch ze strzałkami na jednej kartce: więcej ludzi → więcej pól i stad → mniej drzew i trawy → goła gleba → wiatr zabiera ziemię → gorsze plony → jeszcze więcej pól. Ostatnią strzałkę prowadzimy z powrotem do góry, żeby dziecko zobaczyło, że to koło, a nie prosta lista. Potem zadajemy jedno pytanie: w które ogniwo najłatwiej uderzyć? Odpowiedź „w to z drzewami” tłumaczy od razu, po co powstał Wielki Zielony Mur i po co rozdaje się tam oszczędne kuchenki.

Czy takie tematy nie są dla dziecka przygnębiające?

Bywają, jeśli kończą się na klęsce. Dlatego ta lekcja celowo ma drugą połowę o tym, co zadziałało: w Nigrze rolnicy odzyskali 5 milionów hektarów, a rolnik z Burkina Faso wyhodował las na nieużytku, kopiąc dołki łopatą. Warto pokazać w domu zdjęcia satelitarne tego samego miejsca sprzed trzydziestu lat i dziś — widać zieleń tam, gdzie był piach. Dziecko wychodzi z lekcji z przekonaniem, że wiedza o mechanizmie do czegoś służy, a nie że świat się kończy.

Skąd wziąć aktualne dane o Jeziorze Czad na lekcję lub projekt?

Zdjęcia satelitarne z różnych lat udostępnia bezpłatnie serwis NASA Earth Observatory, a europejskie dane o suszach — Copernicus. Wystarczy wpisać „Lake Chad satellite 1972 2020”, żeby dostać parę obrazów, które robią większe wrażenie niż jakikolwiek wykres. Przy okazji warto zwrócić uwagę dziecku na coś, co przyda się na egzaminie: powierzchnia jeziora zmienia się też w ciągu roku, między porą deszczową a suchą, więc porównywać wolno tylko zdjęcia z tego samego miesiąca.

Strefa Sahelu — susze i pustynnienie

około 12 minut

W tej lekcji1/11

Zimuję w Afryce co roku i mam swój punkt orientacyjny: Jezioro Czad. Mój pradziadek widział pod sobą wodę po horyzont. Ja widzę piasek, trzcinę i kilka kałuż — z tamtego jeziora została mniej niż dziesiąta część. Nikt go nie wypił. Dziś zobaczysz, co się z nim stało i dlaczego to nie jest wyrok, tylko proces, który da się odwrócić.

Sahel, czyli brzeg pustyni

Sahel to pas ciągnący się przez całą Afrykę: od Senegalu nad Atlantykiem po Sudan nad Morzem Czerwonym. Około 5500 km długości i tylko 500 km szerokości.

Sahel: pas między Saharą a sawanną, od Atlantyku po Morze Czerwone

Cały roczny deszcz w trzy miesiące

W Sahelu spada 200–600 mm deszczu rocznie. Polska dostaje około 600 mm — tyle samo, co południowy skraj Sahelu. Różnica jest w rozłożeniu.

Rok w Sahelu: trzy słupki deszczu i dziewięć miesięcy suszy

Jak działa pustynnienie — krok po kroku

1
1. Ludzi przybywa bardzo szybko. W Nigrze w 1960 roku żyło 3 miliony osób, dziś ponad 25 milionów. Przy przyroście około 3 % rocznie liczba mieszkańców podwaja się w niecałe ćwierć wieku.
$70 : 3 \approx 23\text{ lat}$
2
2. Potrzeba więcej pól i większych stad. Rodzina, która ma wykarmić dziesięcioro dzieci, orze także grunty słabe i wypasa więcej kóz na tym samym pastwisku.
3
3. Drzewa idą na opał. W wielu wsiach Sahelu ponad 80 % rodzin gotuje na drewnie. Akacje znikają najpierw wokół wsi, potem coraz dalej.
4
4. Gleba zostaje bez osłony. Kozy zjadają trawę razem z korzeniami, a po drzewach nie ma ani cienia, ani korzeni trzymających ziemię.
5
5. Wiatr i słońce zabierają wierzchnią warstwę. Ta najżyźniejsza warstwa tworzy się setki lat, a harmattan — suchy wiatr znad Sahary — wywiewa ją w kilka sezonów. Rzadki deszcz spływa po zbitej skorupie, zamiast wsiąkać.
6
6. Pustynia przesuwa się na południe — i koło się zamyka. Plony spadają, więc trzeba zaorać kolejny kawałek buszu. W XX wieku Sahara powiększyła się o mniej więcej 10 %.
Wskazówka
Zwróć uwagę: żaden krok nie jest złą wolą. Każdy jest rozsądny z osobna, a razem dają katastrofę.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Rolnik w Nigrze wycina ostatnie akacje rosnące na skraju pola — potrzebuje drewna, żeby ugotować posiłek. Co stanie się z jego polem w ciągu kilku lat?

Jezioro Czad — pustynnienie w liczbach

Najlepiej mierzalny dowód leży na granicy czterech państw: Czadu, Nigru, Nigerii i Kamerunu.

25000 km²

2000 km²

rok	powierzchnia jeziora
1963	około 25 000 km² (8 % powierzchni Polski)
dziś	około 2000 km²

Co pustynnienie robi ludziom

Susze w Sahelu w latach 1968–1974 i w latach 80. zabiły setki tysięcy sztuk bydła, a wraz z nimi cały majątek pasterskich rodzin.

Jedna susza, trzy skutki dla ludzi

Trzy sposoby, które naprawdę zadziałały

1
Yacouba Sawadogo, Burkina Faso. Od lat 80. kopie na spieczonym polu rzędy dołków głębokich na dwie dłonie i wrzuca do nich kompost. Sąsiedzi się śmiali.
2
Dołek robi trzy rzeczy naraz: zatrzymuje deszcz zamiast pozwolić mu spłynąć, trzyma nawóz przy korzeniach i wabi termity, których korytarze rozluźniają skorupę. Na nieużytku wyrósł las o powierzchni kilkudziesięciu hektarów.
3
Niger — drzewa, których nikt nie sadził. Rolnicy przestali wykarczowywać pniaki na polach i pozwolili im odbić. Bez pieniędzy i bez szkółek przybyło w ten sposób około 200 milionów drzew na 5 milionach hektarów.
4
Wielki Zielony Mur. Od 2007 roku jedenaście państw sadzi pas zieleni długi na 8000 km, od Senegalu po Dżibuti. Idzie wolniej, niż planowano, ale tam, gdzie pas już stoi, wiatr traci rozpęd i gleba zostaje na miejscu.
Wskazówka
Zapamiętaj kolejność: najpierw zatrzymać wodę i glebę, potem sadzić. Drzewo wetknięte w spieczoną skorupę uschnie do końca pory suchej.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Wioska w Sahelu dostaje pieniądze na jedną inwestycję. Co najskuteczniej zatrzyma pustynnienie wokół niej?

Pułapka! „Pustynnienie to proces naturalny, nic nie da się zrobić”

Źle: Sahara rośnie sama, tak jak dawniej — to przyroda i człowiek nie ma tu nic do rzeczy.

Ściąga do zapamiętania

Sahel i pustynnienie — co trzeba wiedzieć?

GDZIE: Sahel to pas o długości około 5500 km od Senegalu po Sudan, strefa PRZEJŚCIOWA między Saharą a sawanną; nazwa znaczy po arabsku „brzeg”. Państwa: Mauretania, Senegal, Mali, Burkina Faso, Niger, Czad, Sudan. KLIMAT: 200–600 mm deszczu rocznie, ale wszystko spada w ciągu trzech miesięcy (lipiec–wrzesień), a przez dziewięć miesięcy nie pada nic. MECHANIZM PUSTYNNIENIA: szybki przyrost ludności (Niger: 3 mln w 1960 r., ponad 25 mln dziś) → więcej pól i większe stada → nadmierny wypas i wycinka drzew na opał → gleba bez korzeni i cienia → suchy wiatr harmattan wywiewa wierzchnią warstwę, a deszcz spływa po zbitej skorupie → pustynia przesuwa się na południe i koło się zamyka. PRZYKŁAD MIERZALNY: Jezioro Czad skurczyło się z około 25 000 km² w 1963 r. do około 2000 km² — zostało mniej niż 10 %; przyczyny to susze i pobór wody na nawadnianie, a żyje z niego 30 mln ludzi. SKUTKI: głód, migracje klimatyczne, konflikty pasterzy z rolnikami o wodę i pastwiska. PRZECIWDZIAŁANIE: doły zai zatrzymujące deszcz (Yacouba Sawadogo, Burkina Faso), pozwolenie pniakom odrosnąć (Niger — 200 mln drzew na 5 mln ha), Wielki Zielony Mur od 2007 r. — pas 8000 km przez 11 państw, od Senegalu po Dżibuti. NAJWAŻNIEJSZE: pustynnienie w Sahelu jest w dużej mierze skutkiem działań człowieka, więc daje się je odwrócić.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak wytłumaczyć pustynnienie, żeby nie było to samo zapamiętywanie skutków?: Najlepiej narysować łańcuch ze strzałkami na jednej kartce: więcej ludzi → więcej pól i stad → mniej drzew i trawy → goła gleba → wiatr zabiera ziemię → gorsze plony → jeszcze więcej pól. Ostatnią strzałkę prowadzimy z powrotem do góry, żeby dziecko zobaczyło, że to koło, a nie prosta lista. Potem zadajemy jedno pytanie: w które ogniwo najłatwiej uderzyć? Odpowiedź „w to z drzewami” tłumaczy od razu, po co powstał Wielki Zielony Mur i po co rozdaje się tam oszczędne kuchenki.
Czy takie tematy nie są dla dziecka przygnębiające?: Bywają, jeśli kończą się na klęsce. Dlatego ta lekcja celowo ma drugą połowę o tym, co zadziałało: w Nigrze rolnicy odzyskali 5 milionów hektarów, a rolnik z Burkina Faso wyhodował las na nieużytku, kopiąc dołki łopatą. Warto pokazać w domu zdjęcia satelitarne tego samego miejsca sprzed trzydziestu lat i dziś — widać zieleń tam, gdzie był piach. Dziecko wychodzi z lekcji z przekonaniem, że wiedza o mechanizmie do czegoś służy, a nie że świat się kończy.
Skąd wziąć aktualne dane o Jeziorze Czad na lekcję lub projekt?: Zdjęcia satelitarne z różnych lat udostępnia bezpłatnie serwis NASA Earth Observatory, a europejskie dane o suszach — Copernicus. Wystarczy wpisać „Lake Chad satellite 1972 2020”, żeby dostać parę obrazów, które robią większe wrażenie niż jakikolwiek wykres. Przy okazji warto zwrócić uwagę dziecku na coś, co przyda się na egzaminie: powierzchnia jeziora zmienia się też w ciągu roku, między porą deszczową a suchą, więc porównywać wolno tylko zdjęcia z tego samego miesiąca.

Sprawdź się!

Czym jest Sahel?

Co jest dziś główną przyczyną szybkiego pustynnienia Sahelu?

Jezioro Czad miało w 1963 roku około 25 000 km². Co się z nim stało i dlaczego?

Dlaczego wykopanie bardzo głębokiej studni bywa w Sahelu początkiem nowej łysiny na mapie?

Który fakt najlepiej dowodzi, że pustynnienie w Sahelu da się odwrócić?

Następny temat

Ludność Afryki — eksplozja demograficzna