Jak pokazać symetrię stref bez wkuwania listy nazw?

Najlepiej działa kartka i linijka. Prosimy dziecko, żeby narysowało wąski pasek Afryki, zaznaczyło pośrodku równik, a potem kolorowało strefy od środka w obie strony jednocześnie: dwa razy zielony las, dwa razy żółta sawanna, dwa razy pomarańczowa pustynia. Kiedy pasek jest gotowy, składamy go wzdłuż równika — kolory pokrywają się prawie idealnie. Ten jeden ruch tłumaczy więcej niż strona tekstu, bo pokazuje, że nazwy stref nie są listą do zapamiętania, tylko skutkiem odległości od równika.

Skąd dziecko ma wiedzieć, dlaczego akurat przy zwrotnikach są pustynie?

Warto sprowadzić to do jednego obiegu, który da się opowiedzieć w czterech zdaniach: nad równikiem gorące powietrze idzie w górę, po drodze skrapla się i wylewa deszcz, wysoko przesuwa się na północ i na południe, a nad zwrotnikami opada już zupełnie suche. Pomaga porównanie z praniem: mokry ręcznik wyżęty nad wanną nie zmoczy już podłogi w kuchni. Jeśli dziecko potrafi opowiedzieć ten obieg własnymi słowami, ma opanowany mechanizm, który wróci przy Australii, Ameryce i Azji.

Czy warto ćwiczyć to na mapie, czy wystarczy podręcznik?

Mapa jest tu niezastąpiona, bo cały temat opiera się na odległości od równika. Dobre ćwiczenie na pięć minut: wskazujemy palcem dowolne miejsce w Afryce, dziecko odczytuje przybliżoną szerokość geograficzną i mówi, jaka to strefa — a potem sprawdza na mapie klimatycznej. Po kilku próbach zaczyna zgadywać bezbłędnie, bo posługuje się regułą, a nie pamięcią. Ten sam nawyk przyda się na egzaminie ósmoklasisty, gdzie zadania z mapą pojawiają się co roku.

Afryka — położenie i strefowość klimatyczno-roślinna

około 12 minut

W tej lekcji1/11

Lecę nad Afryką z północy na południe i przez sześć dni widzę pod sobą to samo w odwróconej kolejności: pustynia, sucha trawa, sawanna, ciemny las — a potem znowu sawanna, sucha trawa i pustynia. Żaden inny kontynent tak nie wygląda. Dziś zobaczysz, dlaczego Afryka jest lustrem złożonym wzdłuż równika.

Kontynent położony okrakiem na równiku

Afryka jest jedyna w swoim rodzaju. Równik przecina ją mniej więcej w połowie — na północ sięga po 37°N (przylądek w Tunezji), na południe po 35°S (Przylądek Igielny). To około 8000 km z góry na dół, dwadzieścia razy więcej niż z Gdańska do Zakopanego.

Drugi kontynent świata: 30 mln km², czyli prawie sto Polsk. Zwrotnik Raka przecina Saharę, Zwrotnik Koziorożca — pustynię Kalahari.

Afryka leży okrakiem na równiku: od 37°N do 35°S, oba zwrotniki przecinają pustynie

Strefy ułożone jak w lustrze

Klimat zależy przede wszystkim od odległości od równika. A skoro Afryka leży po obu jego stronach niemal równo, to te same strefy powtarzają się na północy i na południu. Przekrój obok idzie wzdłuż południka od Przylądka Igielnego (na dole) po Tunezję (na górze): od równika w obie strony ten sam ciąg — las równikowy, sawanna, półpustynia, pustynia przy zwrotniku, klimat śródziemnomorski na krańcach.

Strefy Afryki wzdłuż południka: od 35°S (dół) do 37°N (góra) — lustro wokół równika

Z Tunisu do Kapsztadu — strefa po strefie

1
Tunis, 37°N. Startujesz w klimacie śródziemnomorskim: gaje oliwne, upalne suche lato, deszcze zimą. Krajobraz jak w Grecji, którą znasz z klasy szóstej.
2
Sahara, 30–20°N. Największa gorąca pustynia świata, 9 mln km² — prawie tyle, co cała Europa. Miejscami nie pada przez kilka lat z rzędu.
3
Sahel i sawanna, 15–5°N. Trawy najpierw sięgają kostek, potem głowy. Pojawiają się akacje i baobaby, a rok dzieli się na porę suchą i deszczową.
4
Kotlina Konga, 0°. Wilgotny las równikowy: ponad 2000 mm deszczu rocznie, czyli trzy razy więcej niż w Polsce, i ani jednej pory suchej.
5
Kalahari i Namib, 20–25°S. Znowu sawanna, znowu sucha trawa, znowu pustynia — tylko po drugiej stronie równika. Namib leży nad samym oceanem i mimo to prawie nie pada tam deszcz.
6
Kapsztad, 34°S. Wracasz do klimatu śródziemnomorskiego: winnice i deszczowe zimy. Tyle że tutaj zima wypada w lipcu.
Wskazówka
Sześć stref w jedną stronę i pięć z nich powtórzonych w drugą. Nigdzie indziej strefowość nie widać tak wyraźnie.

Wszystkie kroki za Tobą!

Dlaczego pustynie leżą właśnie przy zwrotnikach

To nie przypadek ani kaprys — to obieg powietrza, ten sam nad każdą półkulą.

Kair — klimat zwrotnikowy suchy

Twoja kolej

Lecisz z Warszawy prosto na południe, wzdłuż południka 25°E. Minąłeś już Saharę, sawannę i las równikowy nad Kongiem. Jesteś nad 22°S. Co widzisz pod sobą?

Wyżyna, a nie nizina — i pęknięcie przez pół kontynentu

Afryka jest kontynentem wyżynnym: średnia wysokość to około 650 m n.p.m., dwa razy więcej niż w Europie. Nizin jest mało, a wybrzeże jest gładkie — prawie bez zatok i półwyspów, przez co trudno tu o dobre porty.

Kilimandżaro — lodowiec 300 km od równika

1
Kilimandżaro, 5895 m n.p.m., to wygasły wulkan w Tanzanii. Leży 3 stopnie od równika, czyli jakieś 330 km — i mimo to na jego szczycie leży lód.
2
U podnóża, w mieście Moshi (około 800 m n.p.m.), termometr pokazuje w południe 30 °C. Różnica wysokości do szczytu to ponad pięć kilometrów.
$\Delta h = 5895 - 800 = 5095\text{ m}$
3
Temperatura spada o 0,6 °C na każde 100 m — dokładnie ta sama reguła co w Tatrach. Pięć tysięcy metrów to pięćdziesiąt takich odcinków.
$51 \cdot 0{,}6 \approx 31\text{ °C}$
4
Odejmujemy spadek od temperatury u podnóża i wychodzi mniej więcej zero. W nocy bywa tam poniżej −10 °C.
$30 - 31 \approx -1\text{ °C}$
5
Dlatego wchodząc na Kilimandżaro, przechodzisz w cztery dni przez to samo, co lecąc z równika na biegun: sawanna, las deszczowy, wrzosowiska, kamienista pustynia i wreszcie lodowiec.
Wskazówka
Piętra w górach to strefy klimatyczne ustawione pionowo. Tatry, Himalaje, Kilimandżaro — ta sama reguła.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Kolega mówi: „na Kilimandżaro musi leżeć śnieg, bo góra stoi już poza strefą gorącą”. Gdzie się myli?

Pułapka! „W Afryce wszędzie jest gorąco i sucho”

Źle: cała Afryka to piach, upał i brak wody.

miejsce	fakt
Kotlina Konga	ponad 2000 mm deszczu rocznie — trzy razy więcej niż w Polsce
szczyt Kilimandżaro	lód i noce poniżej −10 °C
Kapsztad w lipcu	deszczowa zima, około 8 °C nocą

Ściąga do zapamiętania

Afryka — położenie i strefowość: co trzeba wiedzieć?

POŁOŻENIE: jedyny kontynent leżący prawie symetrycznie po obu stronach równika, od 37°N (Tunezja) do 35°S (Przylądek Igielny), około 8000 km z północy na południe. Powierzchnia 30 mln km² — drugi kontynent świata, prawie sto razy Polska. Zwrotnik Raka przecina Saharę, Zwrotnik Koziorożca — Kalahari. STREFOWOŚĆ LUSTRZANA od równika w obie strony: wilgotny las równikowy → sawanna → półpustynie (na północy Sahel) → pustynie przy zwrotnikach (Sahara na północy, Kalahari i Namib na południu) → klimat śródziemnomorski na krańcach (Tunezja, okolice Kapsztadu). DLACZEGO: klimat zależy od odległości od równika. Nad równikiem powietrze wznosi się i oddaje całą wilgoć w codziennych ulewach, a nad zwrotnikami opada suche i ogrzane — stąd pustynie dokładnie tam. UKSZTAŁTOWANIE: kontynent wyżynny, średnio 650 m n.p.m., wybrzeże słabo rozczłonkowane; Rów Wschodnioafrykański długi na 6000 km z głębokimi jeziorami (Tanganika 1470 m); Kilimandżaro 5895 m z lodowcem 3° od równika; Nil 6650 km — najdłuższa rzeka świata; Kongo przecina równik dwa razy. UWAGA: Afryka to nie tylko upał i piasek — mieści też najwilgotniejszy las świata i śnieg na szczytach.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak pokazać symetrię stref bez wkuwania listy nazw?: Najlepiej działa kartka i linijka. Prosimy dziecko, żeby narysowało wąski pasek Afryki, zaznaczyło pośrodku równik, a potem kolorowało strefy od środka w obie strony jednocześnie: dwa razy zielony las, dwa razy żółta sawanna, dwa razy pomarańczowa pustynia. Kiedy pasek jest gotowy, składamy go wzdłuż równika — kolory pokrywają się prawie idealnie. Ten jeden ruch tłumaczy więcej niż strona tekstu, bo pokazuje, że nazwy stref nie są listą do zapamiętania, tylko skutkiem odległości od równika.
Skąd dziecko ma wiedzieć, dlaczego akurat przy zwrotnikach są pustynie?: Warto sprowadzić to do jednego obiegu, który da się opowiedzieć w czterech zdaniach: nad równikiem gorące powietrze idzie w górę, po drodze skrapla się i wylewa deszcz, wysoko przesuwa się na północ i na południe, a nad zwrotnikami opada już zupełnie suche. Pomaga porównanie z praniem: mokry ręcznik wyżęty nad wanną nie zmoczy już podłogi w kuchni. Jeśli dziecko potrafi opowiedzieć ten obieg własnymi słowami, ma opanowany mechanizm, który wróci przy Australii, Ameryce i Azji.
Czy warto ćwiczyć to na mapie, czy wystarczy podręcznik?: Mapa jest tu niezastąpiona, bo cały temat opiera się na odległości od równika. Dobre ćwiczenie na pięć minut: wskazujemy palcem dowolne miejsce w Afryce, dziecko odczytuje przybliżoną szerokość geograficzną i mówi, jaka to strefa — a potem sprawdza na mapie klimatycznej. Po kilku próbach zaczyna zgadywać bezbłędnie, bo posługuje się regułą, a nie pamięcią. Ten sam nawyk przyda się na egzaminie ósmoklasisty, gdzie zadania z mapą pojawiają się co roku.

Sprawdź się!

Dlaczego strefy klimatyczno-roślinne Afryki układają się niemal symetrycznie?

Dlaczego największe pustynie Afryki leżą właśnie w okolicach zwrotników?

U podnóża Kilimandżaro (800 m n.p.m.) jest 30 °C. Ile mniej więcej pokaże termometr na szczycie (5895 m n.p.m.)?

Skąd w Afryce Wschodniej wziął się pas głębokich, wąskich jezior?

Które zdanie o Afryce jest prawdziwe?

Następny temat

Strefa Sahelu — susze i pustynnienie