Ptaki — rozmnażanie i wędrówki
W tej lekcji1/10
Bocian z polskiej wsi zimuje w południowej Afryce — to około 10 000 km w jedną stronę. Młode ruszają w sierpniu, zanim polecą rodzice, i trafiają tam same, choć nigdy tej drogi nie widziały. Kierunek mają zapisany w sobie od wyklucia.
Jajo — pakiet startowy zarodka
Zarodek ptaka rozwija się poza ciałem matki, więc wszystko, czego potrzebuje, musi być zamknięte w jaju od pierwszego dnia.
Gniazdo i wysiadywanie
Zarodek rozwija się tylko wtedy, gdy jajo ma około 37 °C — czyli mniej więcej tyle, ile ciało dorosłego ptaka. Samo gniazdo tego nie zapewni: ono tylko trzyma jaja razem i ogranicza ucieczkę ciepła.
Po co ptak siedzący na jajach kilka razy dziennie obraca je dziobem?
Gniazdowniki i zagniazdowniki
Ptaki dzielą się według tego, jak wygląda pisklę w dniu wyklucia: gniazdownik jest nagi albo ledwie opierzony, ślepy i bezradny, a zagniazdownik — pokryty puchem, widzi i chodzi po kilku godzinach.
Skąd bocian wie, że pora lecieć
- 1
Sygnał: długość dnia. Nie temperatura. Dzień skraca się co roku dokładnie tak samo, więc jest zegarem, którego ciepła jesień nie oszuka.
- 2
Objadanie się. Ptak zaczyna jeść znacznie więcej niż zwykle i odkłada tłuszcz — u drobnych wędrowców nawet połowę masy ciała. To paliwo na trasę.
- 3
Niepokój wędrówkowy. Nawet ptak trzymany w klatce robi się w tym czasie ruchliwy nocą i ustawia się w stronę, w którą powinien lecieć.
- 4
Zbieranie się w stada. Bociany schodzą się na łąkach po kilkadziesiąt sztuk. W locie oszczędzają siły, szybując w luźnych stadach na wznoszących prądach powietrza.
- 5
Nawigacja. Kierunek wskazuje położenie Słońca w dzień, gwiazdy nocą i pole magnetyczne Ziemi. Doświadczone ptaki dokładają do tego zapamiętane rzeki, brzegi i góry.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Skąd to wszystko wiemy: obrączka i nadajnik
Ptaka schwytanego w miękką sieć waży się, mierzy i zakłada mu na nogę lekką aluminiową obrączkę z numerem oraz adresem stacji. Potem wypuszcza. Jeśli ktokolwiek na świecie znajdzie tego ptaka, numer wraca do bazy — i na mapie przybywa jeden punkt.
Dlaczego bociany lecą do Afryki przez Bosfor albo Gibraltar zamiast prosto przez Morze Śródziemne?
Pułapka! „Ptaki odlatują, bo robi się zimno”
Źle: ptak odlatuje, bo marznie.
Ściąga do zapamiętania
Rozmnażanie i wędrówki ptaków — najważniejsze fakty
JAJO: SKORUPKA WAPIENNA z PORAMI (wymiana gazów — nie jest szczelna), BŁONY PERGAMINOWE i KOMORA POWIETRZNA przy tępym końcu, BIAŁKO (woda i amortyzacja), ŻÓŁTKO z TARCZKĄ ZARODKOWĄ (pokarm zarodka). WYSIADYWANIE: potrzebne około 37 °C; ciepło daje PLAMA LĘGOWA — naga, ukrwiona skóra na brzuchu rodzica; jaja OBRACA SIĘ kilka razy dziennie, żeby zarodek nie przywarł do błon; wróbel około 13 dni, bocian ponad 30. PISKLĘTA: GNIAZDOWNIKI (wróbel, jaskółka, bocian) — nagie, ślepe, karmione w gnieździe; ZAGNIAZDOWNIKI (kaczka, kura, czajka) — w puchu, widzą, chodzą od razu, jedzą same, ale wykluwają się z większych jaj. WĘDRÓWKI: sygnałem jest DŁUGOŚĆ DNIA, a przyczyną BRAK POKARMU, nie mróz; przed odlotem ptak odkłada TŁUSZCZ; nawigacja: Słońce, gwiazdy, POLE MAGNETYCZNE ZIEMI, pamięć terenu. BADANIA: OBRĄCZKOWANIE i nadajniki — stąd wiadomo, że bociany omijają morze, bo nad wodą nie ma prądów wznoszących. ZNACZENIE PTAKÓW: zjadają owady i gryzonie, rozsiewają nasiona, są pokarmem drapieżników; człowiek hoduje kury, kaczki i gęsi (jaja, mięso, pierze).
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Da się w kuchni pokazać budowę jaja tak, żeby coś z tego zostało?
Tak, i to bez żadnego sprzętu. Rozbijcie surowe jajo na talerzu: widać żółtko, dwa rodzaje białka — gęstsze przy żółtku i rzadsze na brzegu — oraz białe skręcone sznureczki po bokach żółtka, które trzymają je pośrodku. Na powierzchni żółtka szukajcie jasnej kropki; to tarczka zarodkowa. Potem obejrzyjcie skorupkę od środka: da się z niej zdjąć cienką błonę, a przy tępym końcu widać kieszonkę powietrza. Drugie doświadczenie: włóżcie jajo do szklanki z wodą. Świeże leży na dnie, stare stoi pionowo albo pływa, bo przez pory uszła woda i komora powietrzna urosła. To ten sam mechanizm, o którym mówi lekcja.
- Dziecko znalazło pisklę na trawniku. Co robić?
Najczęściej nic i to jest właśnie trudna część. Podlot, czyli młody ptak w piórach, który skacze i piszczy, zwykle nie jest sierotą: opuścił gniazdo zgodnie z planem, a rodzice karmią go na ziemi przez kilka dni. Zabranie go do domu prawie zawsze kończy się śmiercią. Warto odsunąć się na kilkanaście metrów, popilnować kota i poobserwować — rodzic zwykle przylatuje w ciągu godziny. Pomoc jest potrzebna wtedy, gdy pisklę jest nagie i wypadło z gniazda, jest ranne albo leży wychłodzone. Wtedy dzwoni się do najbliższego ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt i pyta o instrukcje, zamiast karmić na własną rękę.
- Jak sprawdzić, czy dziecko rozumie, dlaczego ptaki odlatują?
Najlepsze pytanie brzmi: „skoro odlatują z zimna, dlaczego sikora zostaje przy tym samym mrozie?”. Poprawna odpowiedź musi wskazać pokarm, a nie temperaturę: sikora znajduje zimą nasiona i owady pod korą, a jaskółka nie znajdzie muchy w locie. Drugie pytanie: „dlaczego jaskółki odlatują w ciepłym wrześniu, a nie w pierwszy mroźny dzień?”. Odpowiedź prowadzi do długości dnia jako sygnału niezależnego od pogody — a to ważne, bo pokazuje różnicę między przyczyną a sygnałem. Jeśli dziecko rozdziela te dwie rzeczy, temat jest rozumiany. Można też razem sprawdzić w internecie daty przylotu bocianów do własnej gminy.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Po co skorupka jaja ma pory?
Czym jest plama lęgowa?
Które pisklęta są zagniazdownikami?
Co jest sygnałem, po którym ptaki poznają, że nadszedł czas odlotu?
Czego dowiadujemy się dzięki obrączkowaniu ptaków?