Stanem atmosfery w konkretnym miejscu i w konkretnej chwili

Uśrednionym przebiegiem temperatur z ostatnich trzydziestu lat

Zestawem zjawisk, które powtarzają się w danym miejscu co roku

Prognozą przygotowaną przez meteorologów na najbliższy tydzień

Da się to pokazać w domu, bez żadnych przyrządów?

Najprościej przez telefon. Otwórzcie aplikację pogodową i przeczytajcie prognozę na jutro — to pogoda. Potem wpiszcie w wyszukiwarce „średnia temperatura lipca” dla waszego miasta i dla Zakopanego — to klimat. Jeszcze lepiej działa domowy dzienniczek: przez dwa tygodnie codziennie o tej samej godzinie zapisujcie temperaturę z termometru za oknem, a na końcu policzcie średnią. Dziecko samo zobaczy, że pojedyncze dni skaczą w górę i w dół, a średnia stoi spokojnie — i to jest cała lekcja w jednej tabelce.

Dziecko pyta, dlaczego prognozy się mylą, skoro klimat da się przewidzieć na lata?

To pytanie brzmi paradoksalnie, a odpowiedź jest zaskakująco prosta: łatwiej przewidzieć średnią niż pojedynczy przypadek. Nikt nie powie, jaka będzie pogoda 12 sierpnia za rok, ale każdy powie, że sierpień będzie cieplejszy od stycznia. Podobnie nie da się przewidzieć, ile dokładnie centymetrów urośnie konkretne dziecko w konkretnym miesiącu, a mimo to wiadomo, że przez pięć lat urośnie. Prognoza pogody sięga wiarygodnie na 3–5 dni, klimat opisuje się w dekadach — to dwa różne zadania, nie dwie jakości tej samej pracy.

Skąd wiadomo, jaki był klimat, zanim wynaleziono termometry?

Z zapisów przyrody, które działają jak termometry z opóźnieniem. Słoje drzew są szersze w latach ciepłych i wilgotnych, a warstwy lodu wywiercone na Grenlandii i Antarktydzie zamykają w sobie pęcherzyki dawnego powietrza — z nich odczytuje się temperaturę i skład atmosfery sprzed setek tysięcy lat. Do tego dochodzą ludzkie zapiski: daty winobrania we Francji i daty puszczania lodu na Wiśle prowadzono przez stulecia. Warto o tym wspomnieć, bo dzieci często zakładają, że wiedza o klimacie zaczyna się od pierwszej stacji pogodowej.

Pogoda a klimat — czym się różnią

około 10 minut

W tej lekcji1/10

Rano widzisz szron na ławce na przystanku, a w południe niesiesz kurtkę w ręce. Wieczorem ktoś w telewizji mówi, że to najcieplejszy rok w historii pomiarów, a ktoś inny odpowiada: „przecież dziś rano był szron!”. Obaj mają rację — tylko mówią o dwóch różnych rzeczach. Jeden o pogodzie, drugi o klimacie. Za dziesięć minut przestaniesz je mylić.

Pogoda to stan atmosfery TERAZ

Pogoda to stan atmosfery w jednym miejscu i w jednej chwili. W Krakowie o 14:00: 21°C, słońce, słaby wiatr z zachodu. To już pełny opis pogody — jest miejsce i jest godzina.

Kraków, 14:00 — jeden odczyt termometru, czyli pogoda

Pięć składników i pięć przyrządów

Pogody nie ocenia się na oko. Każdy jej składnik ma własny przyrząd i własną jednostkę.

składnik pogody	przyrząd	jednostka
temperatura powietrza	termometr	°C
ciśnienie atmosferyczne	barometr	hPa
prędkość wiatru	anemometr	km/h
opady	deszczomierz	mm
zachmurzenie	obserwacja nieba	0–8 (oktanty)

Klimat to trzydzieści lat pogody w jednej liczbie

Klimat to uśredniony przebieg pogody z wielu lat — meteorolodzy umówili się, że liczy się go z co najmniej 30 lat.

Klimat Warszawy — średnie z trzydziestu lat

Od jednego odczytu termometru do zdania o klimacie

1
Termometr na Okęciu pokazuje w południe 24,1°C, a nad ranem 12,7°C. Ze wszystkich odczytów z doby wychodzi jedna liczba — średnia dobowa.
$18{,}4\ ^\circ\mathrm{C}$
2
Trzydzieści jeden średnich dobowych z lipca uśredniamy jeszcze raz. Tak powstaje średnia miesięczna — jedna liczba na cały lipiec 2024.
$19{,}6\ ^\circ\mathrm{C}$
3
Teraz to samo dla lipca 1995, 1996, 1997 i tak dalej, aż do 2024. Trzydzieści lipców, trzydzieści liczb, jedna średnia. To dopiero jest klimat.
$19{,}1\ ^\circ\mathrm{C}$
4
Wyjątkowo chłodny lipiec o średniej 17,2°C, dorzucony do trzydziestu innych, zmienia średnią o jedną dziesiątą stopnia. Tyle waży jeden miesiąc wobec klimatu.
$19{,}1 \to 19{,}0\ ^\circ\mathrm{C}$
Wskazówka
Jeden odczyt termometru to pogoda. Ćwierć miliona odczytów z trzydziestu lat to klimat.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Które z tych zdań mówi o klimacie, a nie o pogodzie?

Prognoza mówi o pogodzie, nigdy o klimacie

„Jutro w Warszawie będzie 25°C” to prognoza pogody: jeden dzień, jedno miasto, sprawdzalna za dobę.

Twoja kolej

Po wyjątkowo mokrym lipcu Ola ogłasza: „klimat Polski robi się deszczowy”. Czego potrzebuje, żeby to udowodnić?

Pułapka! „Spadł śnieg, więc żadnego ocieplenia nie ma”

Źle: w kwietniu sypnęło śniegiem, a w wiadomościach mówią o ocieplaniu się klimatu — czyli kłamią.

Ściąga do zapamiętania

Pogoda a klimat — czym się różnią?

POGODA: stan atmosfery w JEDNYM miejscu i w JEDNEJ chwili; zmienia się z godziny na godzinę. Składniki i przyrządy: temperatura — termometr (°C), ciśnienie — barometr (hPa), wiatr — anemometr (km/h), opady — deszczomierz (mm), zachmurzenie — obserwacja nieba (0–8). KLIMAT: uśredniony przebieg pogody z co najmniej 30 LAT; nie da się go zobaczyć, można go tylko policzyć z tysięcy pomiarów. TEST NA ROZRÓŻNIENIE: zdanie o pogodzie ma datę albo godzinę („jutro w Warszawie 25°C”), zdanie o klimacie jej nie ma („w Warszawie lata są ciepłe”). ZDANIE-KLUCZ: jedna zimna wiosna nie unieważnia ocieplenia klimatu — jeden dzień nie przechyla średniej z trzydziestu lat.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Da się to pokazać w domu, bez żadnych przyrządów?: Najprościej przez telefon. Otwórzcie aplikację pogodową i przeczytajcie prognozę na jutro — to pogoda. Potem wpiszcie w wyszukiwarce „średnia temperatura lipca” dla waszego miasta i dla Zakopanego — to klimat. Jeszcze lepiej działa domowy dzienniczek: przez dwa tygodnie codziennie o tej samej godzinie zapisujcie temperaturę z termometru za oknem, a na końcu policzcie średnią. Dziecko samo zobaczy, że pojedyncze dni skaczą w górę i w dół, a średnia stoi spokojnie — i to jest cała lekcja w jednej tabelce.
Dziecko pyta, dlaczego prognozy się mylą, skoro klimat da się przewidzieć na lata?: To pytanie brzmi paradoksalnie, a odpowiedź jest zaskakująco prosta: łatwiej przewidzieć średnią niż pojedynczy przypadek. Nikt nie powie, jaka będzie pogoda 12 sierpnia za rok, ale każdy powie, że sierpień będzie cieplejszy od stycznia. Podobnie nie da się przewidzieć, ile dokładnie centymetrów urośnie konkretne dziecko w konkretnym miesiącu, a mimo to wiadomo, że przez pięć lat urośnie. Prognoza pogody sięga wiarygodnie na 3–5 dni, klimat opisuje się w dekadach — to dwa różne zadania, nie dwie jakości tej samej pracy.
Skąd wiadomo, jaki był klimat, zanim wynaleziono termometry?: Z zapisów przyrody, które działają jak termometry z opóźnieniem. Słoje drzew są szersze w latach ciepłych i wilgotnych, a warstwy lodu wywiercone na Grenlandii i Antarktydzie zamykają w sobie pęcherzyki dawnego powietrza — z nich odczytuje się temperaturę i skład atmosfery sprzed setek tysięcy lat. Do tego dochodzą ludzkie zapiski: daty winobrania we Francji i daty puszczania lodu na Wiśle prowadzono przez stulecia. Warto o tym wspomnieć, bo dzieci często zakładają, że wiedza o klimacie zaczyna się od pierwszej stacji pogodowej.

Sprawdź się!

Czym jest pogoda?

Z ilu lat pomiarów liczy się klimat?

Które zdanie jest zdaniem o klimacie?

Czym mierzy się ciśnienie atmosferyczne?

W kwietniu spadł śnieg. Kolega mówi, że to dowód, iż klimat się nie ociepla. Gdzie tkwi błąd?

Następny temat

Strefy klimatyczne i strefy krajobrazowe Ziemi