Sawanna i jej mieszkańcy
W tej lekcji1/11
Kiedy w Polsce leży śnieg, ja stoję po kolana w trawie w Kenii razem z tysiącem innych bocianów. Wybrałem to miejsce nie przez przypadek: tu w styczniu jest sucho, trawa jest niska i widać każdego konika polnego. Za pół roku ta sama równina będzie zielona i wysoka mi po dziób. Jedno miejsce, dwa zupełnie różne krajobrazy — to jest sawanna.
Gdzie leży sawanna
Sawanna to równina wysokich traw z pojedynczymi drzewami. Otacza wilgotny las równikowy z dwóch stron: od północy i od południa, jak dwie szerokie ramy.
Zamiast czterech pór roku — dwie
Tutaj rok nie dzieli się na wiosnę, lato, jesień i zimę. Dzieli się na porę deszczową i porę suchą.
Rok na sawannie — pięć przystanków
- 1
Listopad, pierwsze ulewy. Wysuszona ziemia nasiąka w kilka dni. Trawa rusza tak szybko, że w tydzień sięga do kolan, a po miesiącu wyżej niż człowiek.
- 2
Luty, zielono. To czas rodzenia się młodych. Gnu przychodzą na świat setkami tysięcy w ciągu kilku tygodni — jest co jeść, jest gdzie się schować w wysokiej trawie.
- 3
Czerwiec, deszcz się kończy. Kałuże wysychają, trawa żółknie. Stada ruszają na północ, za wodą. Masajowie robią dokładnie to samo ze swoim bydłem: prowadzą je tam, gdzie jeszcze jest wodopój.
- 4
Sierpień, pożar. Sucha trawa zapala się od pioruna i płonie szybko, ale nisko. Baobab i akacja mają grubą korę i przeżywają, a trawa odrasta z korzeni. Ogień nie niszczy sawanny — on ją utrzymuje, bo wypala młode drzewka, które inaczej zamieniłyby ją w las.
- 5
Listopad, deszcz wraca. Stada wracają na południe i wszystko zaczyna się od nowa. Ten sam kalendarz powtarza się od tysięcy lat.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Baobab i akacja — dwa sposoby na suszę
Drzewo, które ma przetrwać pół roku bez deszczu, musi mieć plan.
Które z tych rozwiązań nie pomaga roślinie przetrwać pory suchej na sawannie?
Największa wędrówka świata
W Serengeti co roku rusza w drogę około 1,3 miliona gnu i ćwierć miliona zebr. Idą za deszczem, po świeżą trawę, pętlą liczącą blisko 1000 km — i wracają na to samo miejsce po roku.
Jeden dzień przy wodopoju — kto kogo je
- 1
Świt. Do wodopoju schodzi stado zebr. Zjadają twarde, wysokie źdźbła, a to, co zostawiają — młode i miękkie — zjedzą po nich gnu. Dwa gatunki, jedna trawa, żadnej kłótni.
- 2
Południe. Nad wodę przychodzi słoń. Zjada nawet 150 kg roślin dziennie i po drodze przewraca drzewka, robiąc miejsce kolejnej trawie. Żyrafa nawet nie schodzi tak nisko — obgryza korony akacji, gdzie nikt jej nie przeszkadza.
- 3
Zmierzch. Lwica podchodzi pod wiatr do skraju stada. Poluje na jedną, najsłabszą sztukę — nie na całe stado. Z dziesięciu prób udaje się zwykle dwie albo trzy.
- 4
Noc i ranek. Po lwach zostaje reszta. Hieny wygryzają nawet kości, sępy zlatują się z kilku kilometrów i sprzątają do czysta. Nic się nie marnuje.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Dlaczego gnu i zebry wędrują co roku setkami kilometrów, zamiast zostać na miejscu?
Pułapka! „Sawanna to pustynia z trawą”
Źle: skoro jest gorąco, sucho i rośnie tylko trawa, to prawie jak Sahara.
Ściąga do zapamiętania
Sawanna — gdzie leży, czym rządzi i kto tam mieszka?
GDZIE: pas wysokich traw z pojedynczymi drzewami, na północ i na południe od wilgotnego lasu równikowego; najsłynniejsza w Kenii i Tanzanii (Serengeti), są też w Ameryce Południowej i Australii. KLIMAT: gorąco cały rok (średnie miesięczne 20–25°C, w dzień zwykle około 30°C), bez zimy, a rok dzieli się na PORĘ DESZCZOWĄ (na południe od równika ok. listopad–maj, na północ — odwrotnie) i PORĘ SUCHĄ. Opady 500–1500 mm rocznie — dużo, ale skupione w kilku miesiącach. ROŚLINY: trawy do 3 m, BAOBAB (woda magazynowana w grubym pniu, liście zrzucane na suszę) i AKACJA PARASOLOWATA (korzenie do 30 m w głąb, drobne listki, ciernie, płaska korona objedzona przez żyrafy). POŻARY: sucha trawa płonie co roku i to właśnie ogień nie pozwala sawannie zarosnąć lasem. ZWIERZĘTA: łańcuch pokarmowy trawa → gnu i zebra → lew → sęp; do tego słoń, żyrafa, gepard, hiena. WIELKA MIGRACJA: ok. 1,3 mln gnu i ćwierć miliona zebr pokonuje w Serengeti pętlę blisko 1000 km — idą za deszczem i świeżą trawą. LUDZIE: Masajowie, pasterze bydła z Kenii i Tanzanii, wędrują w porze suchej do wodopojów. BŁĄD DO UNIKNIĘCIA: sawanna to nie pustynia — deszczu jest tu dużo, tylko sezonowo.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać sawannę, nie jadąc do Afryki?
Najprościej z mapy w telefonie: wpiszcie „Serengeti” w widoku satelitarnym i przesuńcie palcem na północ, aż pojawi się ciemnozielony las równikowy nad Kongiem, a potem jeszcze wyżej — piaski Sahary. Trzy krajobrazy jeden pod drugim, w trzy sekundy przewijania. Warto też sprawdzić prognozę pogody dla Nairobi w styczniu i w kwietniu: temperatura prawie ta sama, a opady zupełnie inne. To jest dokładnie ta lekcja, tylko na żywych danych.
- Dlaczego pożary na sawannie nie są katastrofą, skoro u nas są?
Bo płonie coś innego. U nas ogień wchodzi w las i niszczy drzewa, które rosły dziesiątki lat. Na sawannie pali się sucha trawa: płomień idzie szybko i nisko, drzewa o grubej korze go przetrzymują, a trawa odrasta z korzeni, które zostały w ziemi. Co więcej, ogień wypala młode drzewka i dzięki temu sawanna zostaje sawanną, zamiast zarosnąć zaroślami. Warto tylko dodać, że pożary zakładane przez ludzi zbyt często potrafią ten układ rozstroić.
- Skąd zwierzęta wiedzą, kiedy ruszyć w drogę?
Nikt im tego nie mówi i nikt nie prowadzi. Gnu reagują na to, co widzą i czują: na wysychającą trawę, na odległe burze — sądzi się, że słyszą grzmoty i widzą błyskawice z bardzo daleka — i na zapach mokrej ziemi. Do tego dochodzi zwykłe naśladowanie: gdy rusza pierwsza grupa, reszta idzie za nią. Dziecku najlepiej powiedzieć wprost, że to nie mapa w głowie, tylko suma drobnych sygnałów. Podobnie zresztą działa powrót bociana do gniazda.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Co przede wszystkim odróżnia klimat sawanny od klimatu Polski?
Po czym poznasz, że drzewo jest przystosowane do pory suchej?
Jak wygląda łańcuch pokarmowy sawanny?
Dlaczego zdanie „sawanna to pustynia porośnięta trawą” jest błędne?
Jaką rolę pełnią coroczne pożary suchej trawy na sawannie?