Pierwsze wyprawy geograficzne — Kolumb i Magellan
W tej lekcji1/10
Ja swoją trasę do Afryki mam w głowie od urodzenia — wiem, gdzie jest ląd, bo moi przodkowie latali tamtędy od tysięcy lat. Pięćset lat temu ludzie wypływali w morze bez takiej pewności. Nie wiedzieli, czy za horyzontem jest brzeg, wyspa, czy tylko woda aż do końca zapasów. I mimo to wypływali.
Po co w ogóle płynęli? Po pieprz
W średniowieczu przyprawy z Azji — pieprz, cynamon, goździki — kosztowały w Europie majątek. Nie były fanaberią: solą i przyprawami konserwowano mięso, bo lodówek nie było.
Kolumb 1492 — trafił nie tam, gdzie chciał
Krzysztof Kolumb miał inny pomysł niż wszyscy: skoro Ziemia jest kulą, do Indii można dopłynąć, płynąc na zachód. Namówił hiszpańskich władców i 3 sierpnia 1492 roku wypłynął z trzema statkami: Santa María, Pinta i Niña.
Vasco da Gama — droga naprawdę do Indii
Portugalczycy postawili na drugi kierunek: dookoła Afryki. To była mozolna praca kilku pokoleń żeglarzy, którzy posuwali się wzdłuż wybrzeża coraz dalej na południe.
Magellan 1519–1522: dowód, że Ziemia jest kulą
- 1
20 września 1519 roku z Hiszpanii wypływa pięć statków i około 270 ludzi. Dowodzi Portugalczyk Ferdynand Magellan. Plan: dopłynąć do wysp korzennych, cały czas kierując się na zachód.
- 2
Rok później znajduje przejście na południowym krańcu Ameryki — kręty labirynt cieśnin, dziś nazwany Cieśniną Magellana. Za nim otwiera się nieznany ocean. Jest tak spokojny, że Magellan nazywa go Pacyfikiem, czyli Spokojnym.
- 3
Przeprawa przez ten ocean trwa prawie cztery miesiące. Kończy się woda i jedzenie, załoga je szczury i skórę z lin, ludzie umierają na szkorbut. Nikt nie przypuszczał, że Pacyfik jest aż tak ogromny.
- 4
27 kwietnia 1521 roku Magellan ginie w potyczce na Filipinach. Wyprawę prowadzi dalej Juan Sebastián Elcano. 6 września 1522 do Hiszpanii wraca jeden statek, Victoria, z osiemnastoma ludźmi na pokładzie.
- 5
Płynęli cały czas w jedną stronę i wrócili do punktu startu. To był pierwszy praktyczny dowód, że Ziemia jest kulą. Zgubili przy tym jeden dzień z kalendarza — pierwsze w historii spotkanie ludzi ze zmianą daty przy okrążaniu globu.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Dlaczego wyprawa Magellana jest dowodem na to, że Ziemia jest kulą, a wyprawa Kolumba nie?
Pułapka! „Przed Kolumbem wszyscy myśleli, że Ziemia jest płaska”
Źle: Kolumb udowodnił uczonym, że Ziemia nie jest naleśnikiem, z którego można spaść.
Co wyprawy przywiozły — i co zabrały
Do Europy trafiły rośliny, których wcześniej nikt tu nie widział: ziemniak, pomidor, kukurydza, fasola, papryka, kakao. Bez tych wypraw nie byłoby ani polskich obiadów z ziemniakami, ani czekolady.
Które z tych roślin trafiły do Europy dopiero po wyprawach do Ameryki?
Ściąga do zapamiętania
Wielkie odkrycia geograficzne — kto, kiedy i z jakim skutkiem?
PRZYCZYNA: droga lądowa do Azji przez Bliski Wschód była droga i po zdobyciu Konstantynopola przez Turków w 1453 roku jeszcze trudniejsza; Europa szukała morskiej drogi po przyprawy. KOLUMB 1492: popłynął na zachód trzema statkami (Santa María, Pinta, Niña), 12 października dotarł do wysp na Bahamach i do śmierci sądził, że to Indie — stąd nazwa Indianie. VASCO DA GAMA 1498: opłynął Przylądek Dobrej Nadziei i dotarł do Kalikatu, czyli naprawdę do Indii. MAGELLAN 1519–1522: pięć statków i 270 ludzi, przejście Cieśniną Magellana, nazwanie Oceanu Spokojnego; sam zginął na Filipinach w 1521, wyprawę dokończył Elcano — wrócił jeden statek z 18 ludźmi. To pierwsze opłynięcie Ziemi i praktyczny dowód jej kulistości. SKUTKI DOBRE: ziemniak, pomidor, kukurydza, fasola, papryka i kakao w Europie. SKUTKI ZŁE: podbój Azteków i Inków, epidemie ospy dziesiątkujące ludy Ameryki, handel niewolnikami z Afryki. UWAGA: uczeni wiedzieli o kulistości Ziemi od starożytności — Eratostenes zmierzył jej obwód około 240 roku p.n.e.; sporna była odległość do Azji.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak zapamiętać, kto dokąd dopłynął, żeby się to nie pomieszało?
Najprościej przypisać każdemu żeglarzowi jedno zdanie i jeden kierunek. Kolumb: popłynął na zachód, trafił do Ameryki, myślał że to Indie. Vasco da Gama: popłynął na wschód dookoła Afryki i dotarł do prawdziwych Indii. Magellan: popłynął na zachód i nie zawrócił, aż okrążył całą planetę. Warto poprosić dziecko o narysowanie trzech strzałek na konturowej mapie świata — trzy różne linie zapamiętują się o wiele lepiej niż trzy daty.
- Czy trzeba mówić dziecku o ciemnej stronie odkryć?
Tak i nie trzeba przy tym straszyć. Wystarczy rzeczowo: te same wyprawy, dzięki którym mamy ziemniaki i czekoladę, otworzyły drogę podbojowi, epidemiom i handlowi niewolnikami. Piątoklasista bez trudu rozumie, że jedno wydarzenie może mieć skutki dobre i złe naraz — i jest to jedna z ważniejszych rzeczy, jakich uczy historia i geografia. Ważne jest samo nazywanie faktów, a nie budowanie oceny za dziecko.
- Dziecko upiera się, że przed Kolumbem wierzono w płaską Ziemię. Skąd to się bierze?
Z filmów i z popularnej opowieści wymyślonej w XIX wieku — w podręcznikach jej nie ma, ale krąży w kulturze. Najlepszym lekarstwem jest Eratostenes: około 240 roku p.n.e. zmierzył obwód Ziemi na podstawie długości cieni w dwóch odległych miastach i pomylił się o kilka procent. Wystarczy pokazać ten rysunek w internecie i zapytać, po co ktoś miałby mierzyć obwód czegoś, o czym sądzi, że jest płaskie. Spór z czasów Kolumba dotyczył wyłącznie odległości.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Dlaczego Europejczycy w XV wieku szukali morskiej drogi do Indii?
Gdzie naprawdę dotarł Kolumb w 1492 roku i co o tym sądził?
Co udowodniła wyprawa Magellana z lat 1519–1522?
Które zdanie o wiedzy sprzed 1492 roku jest prawdziwe?
Które skutki wielkich odkryć geograficznych wymieniono poprawnie?