Owoce i nasiona — jak roślina podróżuje
W tej lekcji1/9
Roślina ma jeden poważny problem: nie może się przeprowadzić. Nasiono pod matczynym drzewem trafia w cień i konkurencję. Dlatego owoce są w istocie biletami na podróż — jedne kupują transport u zwierzęcia, inne kradną go wiatrowi.
Co jest czym
Nasiono powstaje z zapłodnionego zalążka. W środku ma zarodek — miniaturową roślinę z korzonkiem, łodyżką i liścieniami — oraz zapas pokarmu na start.
Owoc powstaje z zalążni słupka. Otacza nasiona, chroni je i pomaga im podróżować.
Dlatego nasiono jest zawsze wewnątrz owocu, nigdy odwrotnie.
Owoce mięsiste i suche
| rodzaj | jak wygląda | przykłady |
|---|---|---|
| mięsiste | soczysta, jadalna warstwa wokół nasion | jabłko, śliwka, pomidor, wiśnia |
| suche pękające | otwierają się i wysypują nasiona | groch, fasola, mak |
| suche niepękające | jedno nasiono zamknięte w twardej okrywie | orzech, żołądź, ziarniak zboża |
Pomidor i ogórek są z punktu widzenia biologii owocami, choć w kuchni nazywamy je warzywami. Kryterium jest jedno: powstały z zalążni i mają w środku nasiona.
Cztery sposoby na podróż
Nasiono musi trafić dalej niż cień własnej matki. Prowadzą tam cztery drogi: wiatr (skrzydełka klonu, spadochroniki mniszka), zwierzęta, które owoc zjadają, zwierzęta, które niosą go na sierści (haczyki łopianu) oraz woda i samosiew (kokos płynie oceanem, niecierpek wystrzeliwuje nasiona). Wybraną drogę widać po wyglądzie owocu.
Ciekawostka: to z haczyków owocu łopianu wzorowano zapięcie na rzep w kurtkach.
Owoc klonu ma dwa skrzydełka i wiruje w powietrzu jak śmigło. W jaki sposób jest rozsiewany?
Od nasiona do siewki — co się dzieje przy kiełkowaniu
- 1
Woda. Nasiono pęcznieje, łupina pęka. Bez wody nie ruszy nic — dlatego suche nasiono przeleży w szufladzie lata.
- 2
Tlen i ciepło. Zarodek zaczyna oddychać i zużywać zapas pokarmu zgromadzony w nasieniu. Potrzebuje do tego tlenu, więc nasiono zalane wodą po brzegi gnije, zamiast kiełkować.
- 3
Korzeń pierwszy. Zawsze wychodzi jako pierwszy i zawsze rośnie w dół — nawet jeśli położysz nasiono do góry nogami.
- 4
Pęd w górę. Dopiero potem wydostaje się łodyżka z liścieniami. Do tego momentu roślina żyje z zapasu w nasieniu.
- 5
Pierwsze prawdziwe liście. Od tej chwili siewka prowadzi fotosyntezę i sama się żywi. Zapas skończył się w idealnym momencie.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Czego nasiono nie potrzebuje do kiełkowania?
Pułapka! „Owoc to coś słodkiego, a warzywo rośnie w ziemi”
Źle: pomidor jest warzywem, bo jest w sałatce; orzech nie jest owocem, bo jest twardy.
Ściąga do zapamiętania
Owoce i nasiona — powstawanie, rodzaje, rozsiewanie
NASIONO powstaje z zapłodnionego ZALĄŻKA; w środku ma ZARODEK (korzonek, łodyżka, liścienie) i ZAPAS POKARMU. OWOC powstaje z ZALĄŻNI słupka, otacza nasiona, chroni je i pomaga w podróży. RODZAJE OWOCÓW: MIĘSISTE (soczysta warstwa wokół nasion — jabłko, śliwka, pomidor), SUCHE PĘKAJĄCE (otwierają się i wysypują nasiona — groch, fasola, mak), SUCHE NIEPĘKAJĄCE (jedno nasiono w twardej okrywie — orzech, żołądź, ziarniak zboża). ROZSIEWANIE: WIATR (skrzydełka klonu, spadochroniki mniszka), ZWIERZĘTA ZJADAJĄCE (soczyste owoce, nasiona przechodzą przez przewód pokarmowy), ZWIERZĘTA PRZENOSZĄCE NA SIERŚCI (haczyki łopianu, rzep), WODA (kokos) i SAMOSIEW (niecierpek wystrzeliwuje nasiona). KIEŁKOWANIE wymaga WODY, TLENU i ODPOWIEDNIEJ TEMPERATURY — światło NIE jest potrzebne, bo zarodek żyje z zapasu; korzeń wychodzi pierwszy i zawsze rośnie w dół. BŁĄD DO UNIKNIĘCIA: „owoc” to pojęcie biologiczne (powstał z zalążni, ma nasiona), a „warzywo” — kulinarne; pomidor jest jednym i drugim naraz.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak zrobić doświadczenie z kiełkowaniem, żeby pokazało coś więcej niż samo kiełkowanie?
Warto zrobić cztery słoiki naraz, każdy pozbawiony jednego warunku: pełny zestaw (mokra wata, ciepło, powietrze), bez wody, bez tlenu (nasiona zalane wodą po brzegi), w lodówce. Po trzech dniach kiełkuje tylko pierwszy. To jedno doświadczenie tłumaczy wszystkie warunki kiełkowania i uczy zasady jednej zmiennej. Piąty słoik warto trzymać w ciemnej szafce — wykiełkuje tak samo, co pokazuje, że światło nie jest potrzebne.
- Dziecko upiera się, że pomidor to warzywo, bo tak mówi się w domu. Kto ma rację?
Obie strony, tylko mówią w innych językach. Botanik pyta, z czego powstał organ — pomidor powstał z zalążni i ma nasiona, więc jest owocem. Kucharz dzieli produkty według smaku i zastosowania — pomidor idzie do sałatki, więc jest warzywem. Warto to nazwać wprost, bo dziecko spotka tę parę pojęć jeszcze nieraz, a przy okazji uczy się, że definicja zależy od tego, kto i po co ją tworzy.
- Gdzie zobaczyć różne sposoby rozsiewania bez wyjazdu za miasto?
Wystarczy jeden spacer jesienią i park. Skrzydlaki klonu i jesionu leżą pod drzewami i można sprawdzić, jak wirują puszczone z wysokości. Rzepy łopianu przyczepiają się do rękawa same. Żołędzie i orzechy laskowe pokazują owoce suche niepękające i przy okazji rolę zwierząt, które je zakopują i część zapominają. Do tego owoce jarzębiny albo dzikiej róży, po które przylatują ptaki — cztery mechanizmy w promieniu kilkuset metrów.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Z czego powstaje owoc?
Co znajduje się wewnątrz nasiona?
Który owoc jest rozsiewany przez zwierzęta czepiające się sierści?
Które warunki są konieczne do kiełkowania nasion?
Dlaczego pomidor jest z biologicznego punktu widzenia owocem?