Kwiat — budowa i zapylanie
W tej lekcji1/9
Kwiat nie jest ozdobą dla ludzi. To ogłoszenie skierowane do owada: kolor to szyld, zapach to zaproszenie, a nektar to zapłata. Cała ta reklama ma jeden cel — przenieść pyłek z jednego kwiatu na drugi.
Budowa kwiatu
| część | co robi |
|---|---|
| działki kielicha | zielone, chronią pąk przed rozwinięciem |
| płatki korony | wabią owady kolorem i zapachem |
| pręciki | wytwarzają pyłek — męskie komórki rozrodcze |
| słupek | zawiera zalążki z żeńskimi komórkami; z niego powstaje owoc |
Słupek ma trzy części: znamię (lepkie, łapie pyłek), szyjkę i zalążnię (na dole, z zalążkami).
Zapylenie i zapłodnienie to dwie różne rzeczy
Zapylenie — przeniesienie pyłku z pręcika na znamię słupka. Robi to owad, wiatr, woda albo człowiek.
Owadopylne czy wiatropylne — widać na pierwszy rzut oka
| cecha | owadopylne | wiatropylne |
|---|---|---|
| płatki | duże, kolorowe | drobne, zielonkawe lub brak |
| zapach i nektar | są | brak |
| pyłek | lepki, ciężki, mało | suchy, lekki, ogromne ilości |
| pręciki i znamiona | wewnątrz kwiatu | zwisają na zewnątrz, pierzaste znamiona |
| przykłady | jabłoń, mak, koniczyna | leszczyna, brzoza, trawy, zboża |
Alergia na pyłki dotyczy prawie wyłącznie roślin wiatropylnych — bo tylko ich pyłek unosi się w powietrzu kilometrami.
Kwiat ma drobne, zielonkawe płatki, brak zapachu, a jego pręciki zwisają na długich nitkach na zewnątrz. Jak jest zapylany?
Droga pyłku od pręcika do nasiona
- 1
Pyłek dojrzewa w pylnikach na szczycie pręcików. U jabłoni jest lepki, żeby przykleił się do owłosionego ciała pszczoły.
- 2
Owad przylatuje po nektar i przy okazji obsypuje się pyłkiem. Leci do następnego kwiatu, bo tam też jest nektar.
- 3
Zapylenie. Część pyłku przykleja się do lepkiego znamienia słupka nowego kwiatu.
- 4
Zapłodnienie. Z ziarna pyłku wyrasta w głąb szyjki łagiewka, którą komórka plemnikowa dociera do zalążka i łączy się z komórką jajową.
- 5
Owoc i nasiona. Z zapłodnionego zalążka powstaje nasiono, a zalążnia rozrasta się w owoc — czyli w to jabłko, które zerwiesz jesienią.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Z której części kwiatu powstaje owoc?
Pułapka! „Zapylenie i zapłodnienie to to samo”
Źle: pyłek dotarł na znamię, więc po sprawie — nasiono gotowe.
Ściąga do zapamiętania
Kwiat: budowa, zapylenie, zapłodnienie
BUDOWA KWIATU: DZIAŁKI KIELICHA (zielone, chronią pąk), PŁATKI KORONY (wabią owady kolorem i zapachem), PRĘCIKI (wytwarzają PYŁEK — męskie komórki rozrodcze), SŁUPEK (ZNAMIĘ — lepkie, łapie pyłek; SZYJKA; ZALĄŻNIA z ZALĄŻKAMI). ZAPYLENIE — przeniesienie pyłku z pręcika na znamię słupka (owad, wiatr, woda, człowiek). ZAPŁODNIENIE — połączenie komórki z pyłku z komórką jajową w zalążku, wewnątrz słupka, po wyrośnięciu łagiewki. KOLEJNOŚĆ: zapylenie → zapłodnienie → owoc i nasiona. Z ZALĄŻNI powstaje OWOC, z ZALĄŻKÓW — NASIONA. KWIATY OWADOPYLNE: duże kolorowe płatki, zapach, nektar, pyłek lepki i ciężki w małej ilości (jabłoń, mak, koniczyna). KWIATY WIATROPYLNE: drobne zielonkawe płatki lub ich brak, bez zapachu i nektaru, pyłek suchy i lekki w ogromnych ilościach, zwisające pręciki i pierzaste znamiona (leszczyna, brzoza, trawy, zboża) — to ich pyłek uczula. BŁĄD DO UNIKNIĘCIA: zapylenie to transport, zapłodnienie to połączenie komórek — to dwa różne etapy.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak rozłożyć kwiat na części w domu?
Najlepiej nadaje się tulipan, żonkil albo lilia — mają duże, wyraźne części. Wystarczy pęseta i biała kartka: kolejno odkładacie działki kielicha, płatki, pręciki i na końcu słupek, który przecinacie wzdłuż, żeby zobaczyć zalążki w zalążni. Warto podpisać części ołówkiem na kartce. Takie dziesięć minut zwykle zastępuje godzinę oglądania schematów, bo dziecko zapamiętuje układ przestrzenny, a nie rysunek.
- Dziecko ma alergię na pyłki. Czy to znaczy, że powinno unikać kwiatów w wazonie?
Zwykle nie. Uczulają przede wszystkim rośliny wiatropylne — brzoza, leszczyna, trawy, zboża, bylica — których pyłek jest lekki i unosi się kilometrami. Kwiaty ozdobne w wazonie są w większości owadopylne: ich pyłek jest ciężki i lepki, więc nie lata w powietrzu. Wyjątkiem bywają silnie pachnące kompozycje, które podrażniają drogi oddechowe, ale to inny mechanizm niż alergia na pyłki. Przy potwierdzonej alergii i tak decyduje lekarz, a kalendarz pyleń jest dostępny w internecie.
- Po co uczyć się o zapylaniu, skoro to „tylko kwiatki”?
Bo to zależność, od której zależy jedzenie na talerzu: znaczna część upraw owoców i warzyw wymaga zapylenia przez owady. Dziecko może to sprawdzić samo, obserwując drzewo owocowe w maju — im mniej pszczół i trzmieli, tym mniej zawiązanych owoców. To zarazem najlepsze wprowadzenie do tematu ochrony owadów zapylających, który wraca potem w ekologii w klasie 8.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Która część kwiatu wytwarza pyłek?
Czym jest zapylenie?
Który zestaw cech opisuje kwiat wiatropylny?
Co powstaje z zalążków po zapłodnieniu?
Dlaczego alergie na pyłki wywołują głównie rośliny wiatropylne?