Klimat monsunowy a uprawa ryżu w Azji Południowo-Wschodniej
W tej lekcji1/11
Stoję na plaży w Kerali, 1 czerwca. Od dwóch miesięcy nie spadła tu ani jedna kropla, powietrze stoi. I nagle od strony oceanu rusza wiatr, niebo czernieje w kwadrans, a deszcz zaczyna padać tak, że nie widzę własnych skrzydeł. Za trzy miesiące spadnie tu tyle wody, co w Polsce przez pięć lat. Ludzie znają datę z góry — bo to nie jest kaprys pogody, tylko reguła.
Monsun to WIATR, nie deszcz
Nazwa pochodzi od arabskiego słowa mausim, czyli „pora roku”. I to jest cała definicja: monsun to wiatr, który dwa razy w roku odwraca kierunek na przeciwny.
Mechanizm monsunu, krok po kroku
- 1
1. Lato: ląd nagrzewa się szybciej niż woda. Ocean Indyjski ma w czerwcu +28 °C, a wnętrze subkontynentu +45 °C. Woda potrzebuje kilka razy więcej ciepła niż ląd, żeby ogrzać się o ten sam stopień, więc zostaje w tyle.
- 2
2. Nad rozgrzanym lądem powstaje NIŻ. Gorące powietrze jest lżejsze i się unosi, więc przy gruncie robi się go mniej i ciśnienie spada. Nad chłodniejszym oceanem powietrze opada, a ciśnienie jest wyższe.
- 3
3. Wiatr rusza z wyżu do niżu. Zawsze — to reguła z klasy 7. Tutaj znaczy ona: powietrze płynie znad oceanu w głąb lądu. A skoro przeleciało tysiące kilometrów nad wodą, jest naładowane parą wodną.
- 4
4. Nad lądem powietrze musi się wznieść — bo się nagrzewa od dołu, a pod Himalajami dodatkowo wspina się po zboczu. Wznoszące się powietrze stygnie, para wodna się skrapla i zaczyna padać. I pada przez cztery miesiące.
- 5
5. Zimą wszystko odwraca się dokładnie na odwrót. Ląd stygnie szybciej niż woda, więc nad Azją siada potężny wyż, a nad oceanem jest teraz niżej. Wiatr wieje z lądu na morze — suchy, bo nad kontynentem nie miał skąd wziąć wilgoci. Zaczyna się pora sucha.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
W czerwcu nad wnętrzem Indii jest +45 °C, a nad Oceanem Indyjskim +28 °C. W którą stronę powieje wiatr?
Kalendarz, według którego żyje półtora miliarda ludzi
Monsun letni dociera do wybrzeża Kerali około 1 czerwca, w połowie lipca obejmuje cały subkontynent, a we wrześniu się wycofuje.
amplituda roczna temperatury 6 °C · suma roczna opadów 2097 mm
Za dużo wody i za mało wody
Za dużo. Bangladesz leży w płaskiej delcie Gangesu i Brahmaputry: 170 mln ludzi na terenie mniejszym niż pół Polski, w większości niżej niż 10 m n.p.m. Do deszczu monsunowego dochodzi woda spływająca z Himalajów — w 1998 roku pod wodą znalazły się dwie trzecie kraju, na dwa miesiące.
Ryż — roślina zaprojektowana pod monsun
Ryż to jedyne zboże, które rośnie w zalanej wodzie: jego łodyga ma w środku kanaliki, którymi powietrze schodzi do korzeni pod wodą. Chwasty tego nie potrafią — dlatego pole zalewa się na 5–10 cm i woda robi za odchwaszczanie.
Po co rolnik zalewa pole ryżowe wodą na kilka centymetrów?
Zielona rewolucja, czyli jak Indie przestały głodować
- 1
Lata sześćdziesiąte. Ludność Indii rośnie o kilkanaście milionów rocznie, a zbiory nie. W 1966 roku kraj żyje z pszenicy przywożonej statkami ze Stanów Zjednoczonych, a w Biharze panuje klęska głodu.
- 2
Hodowcy roślin szukają nie większego pola, tylko lepszej rośliny. Nowe odmiany ryżu i pszenicy mają krótkie, sztywne źdźbło — nie wykładają się pod ciężarem kłosa, więc mogą wypełnić go ziarnem do końca.
- 3
Do tego dochodzą trzy rzeczy naraz: nawozy sztuczne, sztuczne nawadnianie (żeby nie czekać na monsun) i środki ochrony roślin. Odmiana ryżu IR8 z filipińskiego instytutu daje kilka razy więcej ziarna niż odmiany tradycyjne.
- 4
Efekt: w ciągu kilkudziesięciu lat zbiory zbóż w Indiach wzrosły kilkakrotnie, a kraj z importera stał się największym eksporterem ryżu na świecie. Klęski głodu z lat sześćdziesiątych się nie powtórzyły.
- 5
Rachunek ma też drugą stronę. Nawadnianie w Pendżabie wypompowuje wodę podziemną szybciej, niż ta się odnawia, nawozy trzeba kupować co roku, a najmniejszych gospodarstw często na nie nie stać. To spór, który w Indiach toczy się do dziś.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Pułapka! „Monsun to po prostu pora deszczowa”
Źle: monsun = deszcz, który leje przez pół roku.
Ściąga do zapamiętania
Monsun i uprawa ryżu — co trzeba wiedzieć?
CO TO JEST: monsun to WIATR, który dwa razy w roku zmienia kierunek na przeciwny (arabskie mausim = pora roku); deszcz jest jego skutkiem, nie definicją. MECHANIZM LATEM: ląd nagrzewa się szybciej niż woda (Indie +45 °C, ocean +28 °C) → nad lądem powietrze się unosi i powstaje NIŻ, nad oceanem zostaje wyż → wiatr wieje z wyżu do niżu, czyli znad oceanu na ląd, niosąc parę wodną → nad lądem i na zboczach Himalajów powietrze się wznosi, stygnie, para się skrapla i pada. ZIMĄ ODWROTNIE: ląd stygnie szybciej, siada nad nim wyż, wiatr wieje na ocean i jest suchy. KALENDARZ: monsun wchodzi w Kerali ok. 1 czerwca, w lipcu obejmuje całe Indie, we wrześniu się wycofuje; w tym czasie spada 75–80% rocznych opadów. SKUTKI: powodzie w płaskiej delcie Bangladeszu (170 mln ludzi, w 1998 r. pod wodą dwie trzecie kraju) oraz susza i drożejąca żywność, gdy monsun się spóźni — ponad połowa pól w Indiach nie ma nawadniania. RYŻ: rośnie w zalanej wodzie, bo ma w łodydze kanaliki doprowadzające powietrze do korzeni; woda dusi chwasty; na stokach buduje się tarasy (Banaue na Filipinach, 2000 lat); dwa–trzy zbiory rocznie i ogromny nakład pracy ręcznej. W Azji zbiera się 90% ryżu świata, dla ponad 3 mld ludzi to podstawa wyżywienia. ZIELONA REWOLUCJA (lata 60.): odmiany o krótkim sztywnym źdźble, nawozy i nawadnianie — zbiory wzrosły kilkakrotnie, Indie z importera stały się eksporterem ryżu; koszt to zużycie wód podziemnych i drogie środki produkcji.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać mechanizm monsunu w domu?
Najlepiej działa porównanie, które dziecko już przeżyło: nad morzem w upalny dzień wiatr wieje od wody na plażę, bo piasek nagrzewa się w kilka godzin, a morze nie. Monsun to dokładnie to samo, tylko zamiast plaży jest cały kontynent, a zamiast doby — pół roku. Można też zrobić prosty pokaz: podgrzana dłoń nad kaloryferem pokazuje unoszące się powietrze, a kartka papieru trzymana obok wyraźnie odchyla się w stronę grzejnika. To ten sam ruch, który latem ciągnie wilgotne powietrze znad Oceanu Indyjskiego nad Indie.
- Dziecko myli monsun z cyklonem i porą deszczową. Jak to rozdzielić?
Wystarczy jedno pytanie kontrolne: co się zmienia? W monsunie zmienia się KIERUNEK wiatru i utrzymuje się przez miesiące — deszcz jest tego skutkiem. Cyklon to pojedynczy wir o średnicy kilkuset kilometrów, który przechodzi w dwa–trzy dni i mija. Pora deszczowa jest nazwą skutku, a nie przyczyny, więc sama niczego nie tłumaczy. Dobrym sprawdzianem zrozumienia jest pytanie: czy istnieje monsun, z którego nie pada? Odpowiedź „tak, zimowy” oznacza, że dziecko ma mechanizm, a nie definicję z pamięci.
- Skąd wziąć materiały, żeby to zobaczyć, a nie tylko przeczytać?
Dwie rzeczy działają najlepiej. Pierwsza to zdjęcia tarasów ryżowych — wystarczy wpisać „tarasy ryżowe Banaue” albo „Longji” i poprosić dziecko, żeby wytłumaczyło, po co komu poziome półki na stromym zboczu. Odpowiedź „żeby woda stała, a ziemia nie spłynęła” jest całą lekcją o rolnictwie monsunowym. Druga to mapa opadów miesięcznych dla dowolnego indyjskiego miasta: słupki od czerwca do września są kilkunastokrotnie wyższe niż pozostałe. Warto zestawić ją z tą samą mapą dla Polski, gdzie słupki są prawie równe.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Czym jest monsun?
Dlaczego latem wilgotne powietrze płynie znad Oceanu Indyjskiego w głąb lądu?
Monsun spóźnia się o trzy tygodnie. Co to oznacza dla rolnika w Indiach?
Dlaczego powodzie w Bangladeszu obejmują tak ogromne obszary?
Po co na stromych stokach buduje się tarasy pod uprawę ryżu?