Mikroskop — budowa i praca z preparatem
W tej lekcji1/9
W kropli wody ze stawu, którą zmieściłabym na paznokciu, pływa czasem kilkaset organizmów. Przez tysiące lat nikt o nich nie wiedział — aż trzysta lat temu ktoś zeszlifował kawałek szkła i przyłożył oko. Mikroskop nie powiększa świata. On go po prostu odsłania.
Budowa mikroskopu — trzy części
Mikroskop optyczny dzieli się na trzy zestawy części:
Powiększenie: dwie liczby, jedno mnożenie
Na okularze i na każdym obiektywie jest wybita liczba z literką „×”.
Preparat z cebuli — krok po kroku
- 1
Kropla wody na szkiełko podstawowe. Jedna, na środek. Bez wody preparat wyschnie i pod szkiełkiem zostaną pęcherzyki powietrza.
- 2
Zdejmij błonkę. Przełam łuskę cebuli i ściągnij pęsetą cieniutką, przezroczystą błonę z jej wklęsłej strony. To jedna warstwa komórek — dlatego świetnie się prześwietla.
- 3
Połóż błonkę na kropli i rozprostuj ją igłą preparacyjną. Zagięta błonka daje obraz, na którym komórki nakładają się na siebie.
- 4
Nakryj szkiełkiem nakrywkowym. Opieraj je krawędzią o szkiełko podstawowe i opuszczaj powoli — wtedy woda wypycha powietrze przed sobą i nie zostają bąbelki.
- 5
Jedna komórka błonki cebuli — bez chloroplastów, bo łuska rośnie pod ziemią Oglądaj od najmniejszego obiektywu. Ustaw ostrość śrubą makrometryczną, a dopiero potem dopracuj mikrometryczną. Komórki cebuli wyglądają jak mur z cegieł — każda z wyraźną ścianą i jądrem.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Okular ma 10×, obiektyw 4×. Jakie jest powiększenie mikroskopu?
Zasady, które ratują preparat i mikroskop
- Mikroskop nosimy dwiema rękami — jedną za statyw, drugą pod podstawę.
- Ostrość ustawiamy, oddalając obiektyw od preparatu, nigdy przybliżając na ślepo. Przy dużym powiększeniu obiektyw stoi ułamek milimetra nad szkiełkiem i potrafi je zgnieść.
- Przy zmianie obiektywu na większy poprawiamy tylko śrubą mikrometryczną.
- Szkiełka trzymamy za brzegi — odcisk palca na środku jest w powiększeniu wielki jak plama.
Na obrazie widać idealnie okrągłe kółko z grubym, czarnym brzegiem i jasnym środkiem. Co to najprawdopodobniej jest?
Pułapka! „Im większe powiększenie, tym lepiej widać”
Źle: ustawiam od razu 400×, bo wtedy zobaczę najwięcej.
Ściąga do zapamiętania
Mikroskop: budowa, powiększenie i preparat
TRZY CZĘŚCI: optyczna (okular, obiektywy), mechaniczna (statyw, tubus, stolik, śruba makrometryczna i mikrometryczna), oświetlająca (źródło światła, przysłona). POWIĘKSZENIE = powiększenie okularu × powiększenie obiektywu, np. 10× i 40× daje 400×. Powiększenia się MNOŻY, nie dodaje. PREPARAT: kropla wody na szkiełko podstawowe → cienka, przezroczysta próbka (np. błonka z łuski cebuli, jedna warstwa komórek) → rozprostowanie igłą → szkiełko nakrywkowe opuszczane skośnie, żeby wypchnąć powietrze. ZASADY: obserwację zaczynamy od NAJMNIEJSZEGO obiektywu (duże powiększenie = małe pole widzenia i ciemniejszy obraz), ostrość ustawiamy oddalając obiektyw od preparatu, mikroskop nosimy dwiema rękami. TYPOWY BŁĄD ODCZYTU: idealnie okrągłe kółko z grubym czarnym brzegiem to pęcherzyk powietrza, a nie komórka ani jądro.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Czy warto kupić mikroskop do domu i jaki?
Nie jest niezbędny, ale jeśli chcecie, sensowna jest prosta zasada: lepszy tani mikroskop optyczny z oświetleniem od dołu niż drogi „cyfrowy” z ekranikiem, bo w szkole dziecko i tak pracuje na optycznym. Wystarczy powiększenie do 400×, obiektywy 4×, 10× i 40× oraz metalowy statyw. Do tego zestaw szkiełek i pęseta. Największą wartością nie jest zresztą sam sprzęt, tylko robienie preparatów: cebula, liść moczarki, włos, kropla wody ze stawu.
- Dziecko nic nie widzi pod mikroskopem i się zniechęca. Co poradzić?
W dziewięciu przypadkach na dziesięć chodzi o jedno z trzech: preparat jest za gruby (trzeba jednej warstwy komórek, a nie plasterka), obserwacja zaczęła się od największego obiektywu (trzeba od najmniejszego) albo światło jest źle ustawione. Warto zacząć od czegoś, co udaje się zawsze — błonka cebuli albo liść moczarki kanadyjskiej z akwarium. Obraz komórek „jak mur z cegieł” pojawia się wtedy natychmiast i wraca ochota na dalsze próby.
- Po co dziecku umiejętność liczenia powiększenia?
To jedno z niewielu miejsc, gdzie biologia wprost korzysta z mnożenia, i wraca na sprawdzianach w formie zadania: „okular 15×, obiektyw 40×, jakie powiększenie?”. Poza szkołą chodzi jednak o coś ważniejszego — o rozumienie, że obraz z przyrządu zawsze ma skalę. Ta sama myśl wraca przy mapie, zdjęciu satelitarnym i rysunku w podręczniku, gdzie obok bakterii stoi podziałka.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Okular ma 10×, obiektyw 40×. Jakie jest powiększenie mikroskopu?
Dlaczego obserwację zaczynamy od najmniejszego obiektywu?
Dlaczego preparat mikroskopowy musi być bardzo cienki?
Do czego służy śruba mikrometryczna?
Podczas nakrywania preparatu pod szkiełkiem powstały pęcherzyki powietrza. Jak ich uniknąć następnym razem?