Komórka — podstawowa jednostka życia
W tej lekcji1/10
Twoje ciało to około trzydziestu bilionów komórek. Gdybyś liczył je po jednej na sekundę, bez snu i przerw, skończyłbyś za milion lat. A każda z nich robi dokładnie to samo, co cały organizm: odżywia się, oddycha i pozbywa się odpadów.
Komórka — najmniejsza jednostka życia
Komórka to najmniejsza część organizmu, która ma wszystkie cechy życia. Rozłóż ją na kawałki, a życie się skończy.
Cztery elementy, które warto znać
| element | co robi |
|---|---|
| błona komórkowa | otacza komórkę i decyduje, co wchodzi, a co wychodzi |
| cytoplazma | gęsty płyn wypełniający wnętrze; w nim zawieszone są pozostałe części |
| jądro komórkowe | przechowuje informację genetyczną i steruje pracą komórki |
| mitochondrium | uwalnia energię z pokarmu — „elektrownia” komórki |
Te cztery ma i komórka roślinna, i zwierzęca, i grzybowa.
Co ma roślina, a czego nie ma zwierzę
Na rysunku różnicę widać od razu: komórka roślinna ma ścianę komórkową z celulozy, chloroplasty i dużą wakuolę. Zwierzęca nie ma ściany ani chloroplastów, a wakuole co najwyżej drobne — dlatego jest zaokrąglona i zmienna w kształcie. Komórka grzyba to trzeci wariant: ściana z chityny, bez chloroplastów. Komórka bakterii ma ścianę i błonę, ale nie ma jądra — jej materiał genetyczny leży w cytoplazmie — ani mitochondriów i chloroplastów.
Ściana komórkowa to sztywna obudowa na zewnątrz błony — dlatego łodyga stoi, a Ty musisz mieć do tego szkielet.
Pod mikroskopem widać komórki o wyraźnych, kanciastych kształtach, każda z grubą obudową i zielonymi ziarnami w środku. Czyja to tkanka?
Chloroplast i wakuola — dwie rzeczy, które widać
Chloroplast zawiera zielony barwnik, chlorofil. To w nim zachodzi fotosynteza — roślina robi z wody i dwutlenku węgla pokarm, korzystając ze światła.
Dlaczego sałata odżywa w zimnej wodzie
- 1
Zwiędły liść. Wakuole oddały wodę, przestały napierać na ściany komórek — liść zwisa jak szmatka.
- 2
Wkładamy do wody. Woda wnika przez błony komórkowe do wnętrza komórek, bo tam roztwór jest gęstszy.
- 3
Wakuole pęcznieją. Każda z nich napiera od środka na sztywną ścianę komórkową, jak powietrze w dętce roweru.
- 4
Liść znów jest sztywny. Po godzinie sałata chrupie. Nic nie odrosło — po prostu komórki napełniły się wodą.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Który element decyduje o tym, co wchodzi do komórki, a co z niej wychodzi?
Pułapka! „Ściana komórkowa to to samo co błona”
Źle: ściana i błona to dwie nazwy tej samej rzeczy.
Ściąga do zapamiętania
Jak zbudowana jest komórka i czym różni się roślinna od zwierzęcej?
KOMÓRKA to najmniejsza jednostka życia — wykonuje wszystkie czynności życiowe. WSPÓLNE ELEMENTY: BŁONA KOMÓRKOWA (granica komórki, decyduje, co wchodzi i wychodzi — półprzepuszczalna), CYTOPLAZMA (gęsty płyn wypełniający wnętrze), JĄDRO KOMÓRKOWE (informacja genetyczna, sterowanie pracą komórki), MITOCHONDRIUM (uwalnia energię z pokarmu). KOMÓRKA ROŚLINNA MA DODATKOWO: ścianę komórkową z celulozy (sztywna, na zewnątrz błony — stąd kanciasty kształt i sztywność łodygi), CHLOROPLASTY z chlorofilem (fotosynteza) i dużą WAKUOLĘ (do 90% objętości; napiera na ściany i trzyma roślinę sztywno, a gdy traci wodę — roślina więdnie). KOMÓRKA ZWIERZĘCA: bez ściany, bez chloroplastów, zaokrąglona, wakuole drobne lub brak. KOMÓRKA GRZYBA: ściana z CHITYNY, bez chloroplastów. UWAGA: ściana to nie to samo co błona — błonę ma każda komórka, a ścianę mają rośliny, grzyby i bakterie — zwierzęta nie.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać komórki bez mikroskopu?
Dwa domowe sposoby działają zawsze. Pierwszy: zwiędła sałata albo natka pietruszki włożona na godzinę do zimnej wody — dziecko widzi na własne oczy, że sztywność rośliny to woda w komórkach, a nie żaden szkielet. Drugi: skórka pomidora zdjęta paznokciem albo cieniutka błonka z cebuli obejrzana pod lupą; przy dobrym świetle widać już siateczkę „cegiełek”. Jeśli macie lupę 10×, warto obejrzeć też liść moczarki z akwarium — zielone punkty to chloroplasty.
- Dziecko myli ścianę komórkową z błoną. Jak to utrwalić?
Najlepiej działa porównanie z domem: błona to drzwi z domofonem — są w każdym mieszkaniu i decydują, kto wejdzie; ściana to ogrodzenie wokół działki — jest sztywne, ma je nie każdy i nikogo nie sprawdza. Praktyczny test na sprawdzianie: jeśli w opisie komórki pada „sztywna”, „z celulozy”, „nadaje kształt” — mowa o ścianie. Jeśli pada „półprzepuszczalna”, „transport”, „decyduje, co wchodzi” — mowa o błonie.
- Czy w klasie 5 trzeba znać wszystkie organelle?
Nie. Podstawa programowa oczekuje rozpoznania i podania funkcji kilku podstawowych: błony, cytoplazmy, jądra, mitochondrium oraz — w komórce roślinnej — ściany, chloroplastu i wakuoli. Cała reszta (aparat Golgiego, siateczka śródplazmatyczna) to materiał szkoły ponadpodstawowej. Jeśli dziecko wymienia więcej, to dobrze, ale sprawdzian pyta o funkcje, a nie o długość listy.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Który element występuje w komórce roślinnej, a NIE występuje w zwierzęcej?
Do czego służy jądro komórkowe?
Dlaczego zwiędła sałata odzyskuje sztywność po włożeniu do zimnej wody?
Czym różni się ściana komórkowa od błony komórkowej?
Ile komórek ma organizm zbudowany z jednej komórki, np. pantofelek — i co z tego wynika?