Czy da się w domu zobaczyć organizm jednokomórkowy?

Tak, i to bez wielkiego sprzętu. Najprostsza droga to drożdże: łyżeczka cukru, ciepła woda i pół kostki drożdży w słoiku. Po kilkunastu minutach piana i zapach to dowód, że miliardy jednokomórkowych grzybów właśnie się odżywiają i oddychają. Jeśli macie mikroskop, kropla wody z wazonu po kilku dniach albo ze stawu pokaże pantofelki i ameby — najwięcej znajduje się w mętnym osadzie z dna, nie w czystej wodzie z wierzchu.

Dziecko pyta, dlaczego pantofelek nie ma serca ani płuc. Jak to wyjaśnić?

Bo mu nie są potrzebne. Serce i płuca to rozwiązania problemu transportu, który pojawia się dopiero przy dużym ciele: komórka w środku człowieka jest daleko od powietrza i od jedzenia, więc trzeba jej to dowieźć. W pantofelku każda część komórki styka się z wodą, więc tlen wchodzi wprost przez błonę, a pokarm ma kilka mikrometrów do celu. Duże ciało wymaga transportu — to jedna z najważniejszych myśli w całej biologii.

Po co dziecku wiedza o koloniach, skoro to rzadkie organizmy?

Bo kolonia pokazuje, jak mogła powstać wielokomórkowość — to najlepszy szkolny przykład etapu pośredniego. Uczy też precyzji w myśleniu: liczba komórek nie decyduje o niczym, decyduje podział pracy. Ta sama umiejętność rozróżniania „mieszkają razem” od „pracują razem” wraca później w ekologii, gdy mowa o stadzie, populacji i biocenozie.

Organizmy jednokomórkowe i wielokomórkowe

około 10 minut

W tej lekcji1/9

Pantofelek żyje w kropli wody i radzi sobie ze wszystkim jedną komórką: sam poluje, sam trawi, sam ucieka. Ty masz do tego trzydzieści bilionów komórek i ani jedna nie umie tego, co on. Bo Twoje komórki podzieliły się robotą.

Jedna komórka albo wiele

Organizm jednokomórkowy to cały organizm zamknięty w jednej komórce. Wykonuje w niej wszystkie czynności życiowe.

Kto jest kim

grupa	przykłady	budowa
jednokomórkowe	bakterie, pantofelek, ameba, euglena, drożdże	jedna komórka
kolonijne	toczek (kula z tysięcy komórek)	komórki żyją razem, ale każda radzi sobie sama
wielokomórkowe	mchy, paprocie, drzewa, owady, ryby, człowiek	komórki wyspecjalizowane, zależne od siebie

Kolonia jest ciekawym stanem pośrednim: gdyby rozdzielić toczka, każda komórka przeżyje osobno. Gdyby rozdzielić Ciebie — nie.

Skala jest logarytmiczna: każda podziałka to dziesięć razy więcej niż poprzednia, a nie o tyle samo więcej.

Rozmiary organizmów z tabeli — wielokomórkowość pozwala na duże ciało

Za co się płaci specjalizacją

Podział pracy daje ogromne możliwości: mięśnie, oczy, korzenie, mózg.

Twoja kolej

Czym różni się kolonia (np. toczek) od organizmu wielokomórkowego?

Ten sam problem, dwa rozwiązania

Droga pokarmu u człowieka — pantofelek robi to wszystko w jednej komórce

1
Problem: zdobyć pokarm. Pantofelek wpędza cząstki do wnętrza ruchem rzęsek i trawi je w środku komórki. Wszystko w jednym miejscu.
2
U człowieka ten sam problem rozkłada się na dziesiątki kroków: zęby rozdrabniają, ślina zaczyna trawienie, żołądek miesza, jelito wchłania, krew rozwozi.
3
Problem: pozbyć się odpadów. Pantofelek wypycha je na zewnątrz przez błonę — ma do niej wszędzie blisko.
4
U człowieka odpady muszą najpierw dojechać krwią do nerek, bo komórka w środku ciała nie ma kontaktu ze światem zewnętrznym.
Wskazówka
Im większy organizm, tym więcej transportu. To dlatego wielokomórkowce mają krew, a rośliny — wiązki przewodzące.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Dlaczego bakterie potrafią żyć w gorących źródłach i w lodzie, a człowiek nie?

Pułapka! „Jednokomórkowiec to organizm niepełny”

Źle: skoro ma tylko jedną komórkę, to jest jakby „w połowie” organizmem.

Ściąga do zapamiętania

Jedno- czy wielokomórkowy — na czym polega różnica?

ORGANIZM JEDNOKOMÓRKOWY: cały organizm to jedna komórka, która wykonuje WSZYSTKIE czynności życiowe. Przykłady: bakterie, pantofelek, ameba, euglena, drożdże. Zaleta: samodzielność — dlatego bakterie żyją w lodzie i w gorących źródłach. ORGANIZM WIELOKOMÓRKOWY: wiele komórek, które SIĘ WYSPECJALIZOWAŁY (nerwowe, mięśniowe, przewodzące) i dlatego zależą od siebie nawzajem. Zaleta: podział pracy pozwala na duże i złożone ciało. Cena: pojedyncza komórka nie przeżyje sama, potrzebny jest transport (krew, wiązki przewodzące). KOLONIA (np. toczek) to stan pośredni: komórki żyją razem, ale każda radzi sobie sama — rozdzielone przeżyją. BŁĄD DO UNIKNIĘCIA: jednokomórkowiec nie jest organizmem „niepełnym” — bakterie są najliczniejszą grupą organizmów na Ziemi i bez nich nie ma ani gleby, ani trawienia w jelitach człowieka.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Czy da się w domu zobaczyć organizm jednokomórkowy?: Tak, i to bez wielkiego sprzętu. Najprostsza droga to drożdże: łyżeczka cukru, ciepła woda i pół kostki drożdży w słoiku. Po kilkunastu minutach piana i zapach to dowód, że miliardy jednokomórkowych grzybów właśnie się odżywiają i oddychają. Jeśli macie mikroskop, kropla wody z wazonu po kilku dniach albo ze stawu pokaże pantofelki i ameby — najwięcej znajduje się w mętnym osadzie z dna, nie w czystej wodzie z wierzchu.
Dziecko pyta, dlaczego pantofelek nie ma serca ani płuc. Jak to wyjaśnić?: Bo mu nie są potrzebne. Serce i płuca to rozwiązania problemu transportu, który pojawia się dopiero przy dużym ciele: komórka w środku człowieka jest daleko od powietrza i od jedzenia, więc trzeba jej to dowieźć. W pantofelku każda część komórki styka się z wodą, więc tlen wchodzi wprost przez błonę, a pokarm ma kilka mikrometrów do celu. Duże ciało wymaga transportu — to jedna z najważniejszych myśli w całej biologii.
Po co dziecku wiedza o koloniach, skoro to rzadkie organizmy?: Bo kolonia pokazuje, jak mogła powstać wielokomórkowość — to najlepszy szkolny przykład etapu pośredniego. Uczy też precyzji w myśleniu: liczba komórek nie decyduje o niczym, decyduje podział pracy. Ta sama umiejętność rozróżniania „mieszkają razem” od „pracują razem” wraca później w ekologii, gdy mowa o stadzie, populacji i biocenozie.

Sprawdź się!

Który zestaw zawiera wyłącznie organizmy jednokomórkowe?

Co oznacza specjalizacja komórek w organizmie wielokomórkowym?

Dlaczego duże organizmy potrzebują układu transportu, a jednokomórkowe nie?

Toczek to kolonia glonów. Co się stanie, jeśli rozdzielić jego komórki?

Które zdanie o organizmach jednokomórkowych jest prawdziwe?

Następny temat

Od komórki do organizmu — tkanki, organy, układy