Gdzie na spacerze zobaczyć sukcesję na własne oczy?

Najlepszym miejscem jest teren, o który nikt nie dba: nieużytek za osiedlem, opuszczona działka, pobocze torów albo stara żwirownia. Warto poszukać brzóz i wierzb wyrastających z pęknięć w betonie oraz wierzbówki kiprzycy na hałdach i pogorzeliskach — to podręcznikowi pionierzy. Drugim dobrym miejscem jest granica lasu i pola: widać tam pas krzewów, czyli sukcesję w ruchu. Jeśli w okolicy jest zarastające oczko wodne, wystarczy porównać jego dzisiejszy zasięg ze zdjęciem satelitarnym sprzed kilkunastu lat, dostępnym w darmowych serwisach mapowych. Zdziwienie, że woda cofnęła się o kilka metrów, robi na dziecku większe wrażenie niż każdy schemat w zeszycie.

Jak wytłumaczyć, że koszenie łąki jest ochroną, a nie niszczeniem przyrody?

Przez proste pytanie: co wyrośnie na tej łące za dwadzieścia lat, jeśli nikt jej nie tknie? Odpowiedź brzmi: najpierw krzewy, a potem las, bo taki jest u nas naturalny punkt docelowy. Łąka i pastwisko są etapami zatrzymanymi przez rolnictwo i właśnie dlatego wiele gatunków motyli, ptaków i roślin łąkowych ginie tam, gdzie zaprzestano wypasu. Ochrona czynna, czyli koszenie w rezerwatach, brzmi paradoksalnie, ale jest po prostu wstrzymywaniem sukcesji. Warto dodać, że termin koszenia ma znaczenie: zbyt wczesne niszczy lęgi ptaków gniazdujących w trawie. Ta rozmowa dobrze łączy się z tematem różnorodności biologicznej.

Da się zobaczyć sukcesję w domu, bez czekania dwudziestu lat?

W miniaturze tak, choć będą to organizmy mikroskopijne. Do słoika z wodą z kałuży lub stawu wrzućcie garść suchej trawy i postawcie w jasnym miejscu. Przez trzy tygodnie skład mieszkańców będzie się zmieniał: najpierw woda zmętnieje od bakterii, potem zazieleni się od glonów, wreszcie pojawią się drobne pierwotniaki i rozwielitki widoczne pod lupą lub prostym mikroskopem. To ta sama zasada, tylko w skali tygodni. Drugi, wolniejszy wariant to obserwacja skrawka trawnika odgrodzonego sznurkiem i nieskoszonego przez cały sezon — po kilku miesiącach różni się składem roślin od reszty. Warto prowadzić zdjęcia raz w tygodniu i porównać je na końcu.

Sukcesja ekologiczna — jak zmienia się ekosystem

około 12 minut

W tej lekcji1/10

W 1963 roku u brzegów Islandii wynurzyła się z morza nowa wyspa z zastygłej lawy. Dwa lata później rosła na niej pierwsza roślina — nasiona przyniosło morze, dlatego kolejność była tu inna niż na skale w głębi lądu. Po dziesięciu latach doszły mchy i porosty, dziś jest kilkadziesiąt gatunków roślin i kolonie ptaków. Nikt tam niczego nie posadził.

Sukcesja — ekosystem, który sam się przebudowuje

Sukcesja to kierunkowa i przewidywalna zmiana ekosystemu: jedne gatunki ustępują miejsca innym, aż układ się ustabilizuje.

Sukcesja pierwotna: każdy etap przygotowuje grunt następnemu

Pierwotna czy wtórna — decyduje gleba

sukcesja pierwotna	sukcesja wtórna
zaczyna się tam, gdzie życia nie było wcale	zaczyna się tam, gdzie ekosystem został zniszczony
goła skała, zastygła lawa, wydma, hałda, cofający się lodowiec	pożarzysko, wiatrołom, opuszczone pole, zarastający ugór
gleby brak — trzeba ją dopiero wytworzyć	gleba została, są w niej nasiona i korzenie
setki, czasem tysiące lat	kilkadziesiąt lat

Cała różnica sprowadza się do jednego pytania: czy jest już gleba. To ona decyduje, czy start odbywa się od zera, czy z rozbiegu.

Twoja kolej

Na miejscu pożaru lasu po kilku latach rosną trawy, maliny i młode brzozy. To sukcesja:

Od gołej skały do lasu — sukcesja pierwotna

1
Od gołej skały do lasu
Skała, wiatr i deszcz. Brak gleby, ostre wahania temperatury, woda spływa bez zatrzymania. Nic tu nie wyrośnie.
2
Od gołej skały do lasu
Porosty i sinice — gatunki pionierskie. Wnikają w szczeliny, wydzielają kwasy i kruszą skałę. Ich obumarłe plechy dają pierwszą materię organiczną.
3
Od gołej skały do lasu
Mchy. Wystarczy im cieniutka warstwa zwietrzeliny, a same działają jak gąbka — zatrzymują wodę i przyspieszają tworzenie gleby.
4
Od gołej skały do lasu
Trawy i rośliny zielne. Korzenie sięgają głębiej, gleba rośnie na miąższość, pojawiają się pierwsze owady.
5
Od gołej skały do lasu
Krzewy, potem drzewa światłolubne — brzoza, sosna, osika. Rosną szybko i dają cień, w którym kiełkują siewki gatunków cienioznośnych.
6
Od gołej skały do lasu
Stadium klimaksowe. Buk albo dąb wypierają pionierów i układ stabilizuje się na stulecia. Od nagiej skały minęło kilkaset lat.
Wskazówka
Klimaks nie znaczy „koniec zmian”, tylko równowagę: skład gatunkowy przestaje się przesuwać w jedną stronę, dopóki nie przyjdzie pożar albo wichura.

Wszystkie kroki za Tobą!

Pionierzy i gatunki końcowe — dwie strategie

gatunek pionierski	gatunek stadium klimaksowego
brzoza, sosna, wierzbówka, porosty	buk, dąb, grab, jodła
drobne nasiona roznoszone wiatrem	ciężkie nasiona: żołędzie, bukiew
rośnie szybko, żyje krótko	rośnie wolno, żyje setki lat
znosi skrajne warunki, potrzebuje pełnego światła	wymagający, ale jego siewki kiełkują w cieniu

Klucz jest w ostatnim wierszu. Brzoza nie odnowi się pod własnym okapem, bo jej siewki potrzebują słońca. Buk odnowi się pod swoim — i dlatego wygrywa na końcu.

Zarastanie jeziora krok po kroku

1
Jezioro czyste i głębokie. Woda przezroczysta, dno piaszczyste, roślinność tylko przy brzegu.
2
Osad rośnie. Do misy jeziora spływa muł i szczątki roślin. Warstwa na dnie przybywa co roku o milimetry, ale przybywa zawsze.
3
Płycizna zarasta. Trzcina, pałka i turzyce wchodzą od brzegu, ich obumarłe pędy jeszcze przyspieszają zamulanie.
4
Zbiornik zmienia się w torfowisko lub bagno. Lustro wody zanika, na powierzchni tworzy się pło — kożuch roślinności, po którym da się przejść.
5
Na końcu rośnie tu ols albo łąka. Jezioro znika z mapy, a jego dno zostaje pod ziemią jako warstwa torfu.
Wskazówka
To najlepszy dowód, że każdy ekosystem jest etapem, a nie stanem. Żadne jezioro nie trwa wiecznie — tylko trwa dłużej, niż my patrzymy.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Które cechy są typowe dla gatunku pionierskiego?

Pułapka! „Łąka jest naturalna, więc utrzyma się sama”

Źle: kwietna łąka to trwały ekosystem, który wystarczy zostawić w spokoju.

Ściąga do zapamiętania

Sukcesja ekologiczna — rodzaje, etapy, klimaks

SUKCESJA: kierunkowa i przewidywalna zmiana ekosystemu — każdy etap zmienia warunki tak, że następcom jest w nich lepiej niż jemu. SUKCESJA PIERWOTNA rusza tam, gdzie NIE MA GLEBY: goła skała, zastygła lawa, wydma, hałda, teren po cofnięciu lodowca; trwa setki lat. SUKCESJA WTÓRNA rusza tam, gdzie ekosystem zniszczono, ale GLEBA ZOSTAŁA: pożarzysko, wiatrołom, opuszczone pole; trwa kilkadziesiąt lat. ETAPY SUKCESJI PIERWOTNEJ: goła skała → POROSTY I SINICE (gatunki pionierskie, kruszą skałę) → mchy → trawy i rośliny zielne → krzewy i drzewa światłolubne (brzoza, sosna, osika) → STADIUM KLIMAKSOWE (buk, dąb) — układ stabilny, dopóki nie przyjdzie pożar lub wichura. GATUNEK PIONIERSKI: lekkie nasiona roznoszone wiatrem, szybki wzrost, krótkie życie, tolerancja na skrajne warunki, potrzeba pełnego światła. GATUNEK KLIMAKSOWY: ciężkie nasiona, wolny wzrost, długowieczność, siewki kiełkujące w cieniu. ZARASTANIE JEZIORA: osad na dnie → trzcina i pałka od brzegu → torfowisko z płem → ols lub łąka. CZŁOWIEK ZATRZYMUJE SUKCESJĘ koszeniem i wypasem — bez tego łąka zarasta lasem.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Gdzie na spacerze zobaczyć sukcesję na własne oczy?: Najlepszym miejscem jest teren, o który nikt nie dba: nieużytek za osiedlem, opuszczona działka, pobocze torów albo stara żwirownia. Warto poszukać brzóz i wierzb wyrastających z pęknięć w betonie oraz wierzbówki kiprzycy na hałdach i pogorzeliskach — to podręcznikowi pionierzy. Drugim dobrym miejscem jest granica lasu i pola: widać tam pas krzewów, czyli sukcesję w ruchu. Jeśli w okolicy jest zarastające oczko wodne, wystarczy porównać jego dzisiejszy zasięg ze zdjęciem satelitarnym sprzed kilkunastu lat, dostępnym w darmowych serwisach mapowych. Zdziwienie, że woda cofnęła się o kilka metrów, robi na dziecku większe wrażenie niż każdy schemat w zeszycie.
Jak wytłumaczyć, że koszenie łąki jest ochroną, a nie niszczeniem przyrody?: Przez proste pytanie: co wyrośnie na tej łące za dwadzieścia lat, jeśli nikt jej nie tknie? Odpowiedź brzmi: najpierw krzewy, a potem las, bo taki jest u nas naturalny punkt docelowy. Łąka i pastwisko są etapami zatrzymanymi przez rolnictwo i właśnie dlatego wiele gatunków motyli, ptaków i roślin łąkowych ginie tam, gdzie zaprzestano wypasu. Ochrona czynna, czyli koszenie w rezerwatach, brzmi paradoksalnie, ale jest po prostu wstrzymywaniem sukcesji. Warto dodać, że termin koszenia ma znaczenie: zbyt wczesne niszczy lęgi ptaków gniazdujących w trawie. Ta rozmowa dobrze łączy się z tematem różnorodności biologicznej.
Da się zobaczyć sukcesję w domu, bez czekania dwudziestu lat?: W miniaturze tak, choć będą to organizmy mikroskopijne. Do słoika z wodą z kałuży lub stawu wrzućcie garść suchej trawy i postawcie w jasnym miejscu. Przez trzy tygodnie skład mieszkańców będzie się zmieniał: najpierw woda zmętnieje od bakterii, potem zazieleni się od glonów, wreszcie pojawią się drobne pierwotniaki i rozwielitki widoczne pod lupą lub prostym mikroskopem. To ta sama zasada, tylko w skali tygodni. Drugi, wolniejszy wariant to obserwacja skrawka trawnika odgrodzonego sznurkiem i nieskoszonego przez cały sezon — po kilku miesiącach różni się składem roślin od reszty. Warto prowadzić zdjęcia raz w tygodniu i porównać je na końcu.

Sprawdź się!

Czym różni się sukcesja pierwotna od wtórnej?

Które organizmy najczęściej zaczynają sukcesję pierwotną na gołej skale?

Dlaczego brzoza przegrywa z bukiem w późnych etapach sukcesji?

Co to jest stadium klimaksowe?

Dlaczego łąka nieużytkowana przez człowieka zamienia się w las?

Następny temat

Różnorodność biologiczna i jej poziomy