Jak rozmawiać o wymieraniu gatunków, żeby dziecko się nie przestraszyło?

Pomaga przeniesienie rozmowy z emocji na liczby i mechanizmy. Zamiast „ginie przyroda” warto powiedzieć: gatunki wymierały zawsze, tylko dziś dzieje się to kilkadziesiąt razy szybciej, a przyczyny są znane i policzalne. Dobrze jest zawsze dołożyć drugą stronę bilansu, bo ona istnieje naprawdę: żubr, bóbr i sokół wędrowny wrócili do Polski dzięki konkretnym decyzjom, a zakaz DDT zadziałał w kilkanaście lat. Dziecko, które słyszy wyłącznie o stratach, uczy się bezradności; dziecko, które słyszy o mechanizmie i o skutecznych działaniach, zadaje pytanie „co konkretnie zadziałało”, a to jest właściwe pytanie.

Można gdzieś w Polsce zobaczyć skutki fragmentacji siedlisk?

Tak, i widać je z okna samochodu. Jadąc drogą ekspresową, warto policzyć zielone mosty i przepusty dla zwierząt — na nowszych trasach są co kilka kilometrów. Drugi przykład to mapa satelitarna dowolnego powiatu: wystarczy pokazać dziecku, jak duże lasy dzielą się na płaty poprzecinane drogami, polami i zabudową. Warto też zestawić dwa zdjęcia lotnicze tego samego miejsca z odstępem dwudziestu lat, dostępne w geoportalu. Warto od razu zaznaczyć, że nie każdy podział szkodzi tak samo: przejście dla zwierząt albo pas zarośli między płatami lasu wystarczy, żeby geny nadal wędrowały.

Sąsiad chce wyciąć barszcz Sosnowskiego. Co powiedzieć dziecku o gatunkach inwazyjnych i o bezpieczeństwie?

Przede wszystkim: barszczu Sosnowskiego nie dotyka się nigdy, nawet w rękawiczkach ogrodowych. Jego sok w połączeniu ze światłem słonecznym wywołuje ciężkie oparzenia, które pojawiają się z kilkugodzinnym opóźnieniem, więc dziecko może nie skojarzyć przyczyny. Zgłoszenie idzie do urzędu gminy — usuwaniem zajmują się ekipy w kombinezonach. Przy okazji warto wyjaśnić, że nie każda obca roślina jest groźna: pomidor i ziemniak też przyjechały z daleka. Groźny jest gatunek, który rozprzestrzenia się sam i nie ma tu wrogów, którzy trzymaliby go w ryzach.

Zagrożenia różnorodności biologicznej

około 12 minut

W tej lekcji1/11

Ostatni tur na świecie padł w 1627 roku w Puszczy Jaktorowskiej pod Warszawą. Wiemy to tak dokładnie, bo królewscy leśnicy prowadzili spisy stada aż do ostatniej sztuki. Sto lat temu tą samą drogą szedł żubr — i tego jednego udało się zawrócić.

Pięć przyczyn, prawie zawsze te same

Gatunki nie znikają bez powodu. Za stratami stoi jedna z pięciu przyczyn, a zwykle kilka naraz:

przyczyna	mechanizm
utrata i fragmentacja siedlisk	ubywa miejsca do życia albo rozpada się ono na odcięte kawałki
gatunki inwazyjne	przybysz bez naturalnych wrogów wypiera gatunki miejscowe
nadmierna eksploatacja	zabijamy szybciej, niż populacja zdąża się odtworzyć
zanieczyszczenia	trucizny, nawozy, hałas, sztuczne światło nocą
zmiana klimatu	warunki zmieniają się szybciej, niż gatunek nadąża przesunąć zasięg

Fragmentacja: ten sam las, tylko pocięty

Sto hektarów lasu w jednym kawałku to co innego niż dziesięć kawałków po dziesięć hektarów. Powierzchnia identyczna, skutek zupełnie inny.

Ten sam las, tylko pocięty — i co przywraca przejście dla zwierząt

Twoja kolej

Dlaczego autostrada przecinająca duży kompleks leśny szkodzi zwierzętom nawet wtedy, gdy żadne nie ginie pod kołami?

Obcy to nie to samo co inwazyjny

Ziemniak, pomidor i kasztanowiec też są u nas obce — i nikomu nie szkodzą. Inwazyjny jest ten gatunek, który w nowym miejscu nie ma naturalnych wrogów i wypiera gatunki miejscowe.

Norka amerykańska wchodzi na szczyt jeziora — i nie ma nad sobą nikogo

Nadmierna eksploatacja — próg, za którym spadek jest gwałtowny

Populacja wytrzymuje połów albo polowanie do granicy, w której zdąża się odtworzyć. Po jej przekroczeniu nie maleje stopniowo, tylko się załamuje.

Przełowiony Bałtyk: znika ogniwo, na którym stał cały połów

Wymieranie jest naturalne — pytanie brzmi: jak szybko

Gatunki wymierały zawsze. Przeciętny gatunek istnieje kilka milionów lat, ponad 99% wszystkich, jakie kiedykolwiek żyły, już nie istnieje, a w dziejach Ziemi zdarzyło się pięć wielkich wymierań.

Pięć wielkich wymierań w dziejach Ziemi — i dzisiejsze przyspieszenie

Twoja kolej

Który z tych gatunków obcych w Polsce jest uznawany za inwazyjny?

Jak wygląda skuteczny ratunek — trzy polskie przykłady

1
Rozpoznaj przyczynę. Żubra wytępiło kłusownictwo i wojna, sokoła wędrownego — pestycyd DDT, który sprawiał, że skorupki jaj pękały pod ciężarem wysiadującej samicy. Bobra wybito dla futra i stroju bobrowego, czyli wydzieliny jego gruczołów. Bez tego kroku wsiedlanie zwierząt kończy się powtórką.
2
Usuń przyczynę. DDT zakazano w latach 70., handel skórami bobra ograniczono, a żubry objęto ochroną i strażą. Dopiero wtedy ma sens krok trzeci.
3
Wsiedlaj z pilnowaniem rodowodów. Żubr przetrwał tylko w hodowlach: 54 osobniki, z czego potomstwo dało kilkanaście. Restytucję zaczęto w Białowieży w 1929 roku, pierwsze zwierzęta wypuszczono do lasu w 1952. Bobrów zostało w Polsce w latach 50. około 130.
4
Sprawdź po latach. Dziś w Polsce żyje około 2,5 tys. żubrów, ponad sto tysięcy bobrów, a sokół wędrowny gniazduje znowu w kilkudziesięciu miejscach. To zajęło od trzydziestu do dziewięćdziesięciu lat.
Wskazówka
Zwróć uwagę, że w każdym z tych trzech przypadków najpierw usunięto przyczynę, a dopiero potem wypuszczono zwierzęta. Odwrotna kolejność nie działa.

Wszystkie kroki za Tobą!

Pułapka! „Skoro gatunek jest chroniony, to znaczy, że prawie go nie ma”

Źle: lista gatunków chronionych to spis zwierząt na skraju wyginięcia.

Ściąga do zapamiętania

Zagrożenia różnorodności biologicznej — przyczyny, tempo, przykłady

PIĘĆ PRZYCZYN: UTRATA I FRAGMENTACJA SIEDLISK (najważniejsza — małe populacje, kojarzenie w pokrewieństwie, efekt brzegu; lekarstwo: PRZEJŚCIA DLA ZWIERZĄT, żeby przechodziły geny), GATUNKI INWAZYJNE (obcy to nie to samo co inwazyjny — inwazyjny nie ma wrogów i wypiera miejscowych: barszcz Sosnowskiego, nawłoć kanadyjska, norka amerykańska, króliki w Australii), NADMIERNA EKSPLOATACJA (dorsz z Nowej Fundlandii — załamanie w 1992 i brak powrotu; gołąb wędrowny wystrzelany z miliardów do zera, ostatni w 1914), ZANIECZYSZCZENIA, ZMIANA KLIMATU. WYMIERANIE JEST NATURALNE: ponad 99% gatunków w dziejach Ziemi już nie istnieje, było pięć wielkich wymierań, TEMPO TŁA to ok. 1 gatunek na milion rocznie — dziś kilkadziesiąt do kilkuset razy szybciej; zagrożonych jest ok. 28% z ponad 150 tys. ocenionych gatunków. URATOWANE: ŻUBR (54 osobniki w hodowlach, restytucja w Białowieży od 1929, dziś ok. 2,5 tys. w Polsce), BÓBR (ok. 130 w latach 50., dziś ponad sto tysięcy), SOKÓŁ WĘDROWNY (wytruty DDT, wrócił po zakazie i wsiedleniach). SCHEMAT RATUNKU: rozpoznaj przyczynę → usuń przyczynę → wsiedlaj → sprawdź po latach. TUR wyginął w 1627 w Puszczy Jaktorowskiej.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak rozmawiać o wymieraniu gatunków, żeby dziecko się nie przestraszyło?: Pomaga przeniesienie rozmowy z emocji na liczby i mechanizmy. Zamiast „ginie przyroda” warto powiedzieć: gatunki wymierały zawsze, tylko dziś dzieje się to kilkadziesiąt razy szybciej, a przyczyny są znane i policzalne. Dobrze jest zawsze dołożyć drugą stronę bilansu, bo ona istnieje naprawdę: żubr, bóbr i sokół wędrowny wrócili do Polski dzięki konkretnym decyzjom, a zakaz DDT zadziałał w kilkanaście lat. Dziecko, które słyszy wyłącznie o stratach, uczy się bezradności; dziecko, które słyszy o mechanizmie i o skutecznych działaniach, zadaje pytanie „co konkretnie zadziałało”, a to jest właściwe pytanie.
Można gdzieś w Polsce zobaczyć skutki fragmentacji siedlisk?: Tak, i widać je z okna samochodu. Jadąc drogą ekspresową, warto policzyć zielone mosty i przepusty dla zwierząt — na nowszych trasach są co kilka kilometrów. Drugi przykład to mapa satelitarna dowolnego powiatu: wystarczy pokazać dziecku, jak duże lasy dzielą się na płaty poprzecinane drogami, polami i zabudową. Warto też zestawić dwa zdjęcia lotnicze tego samego miejsca z odstępem dwudziestu lat, dostępne w geoportalu. Warto od razu zaznaczyć, że nie każdy podział szkodzi tak samo: przejście dla zwierząt albo pas zarośli między płatami lasu wystarczy, żeby geny nadal wędrowały.
Sąsiad chce wyciąć barszcz Sosnowskiego. Co powiedzieć dziecku o gatunkach inwazyjnych i o bezpieczeństwie?: Przede wszystkim: barszczu Sosnowskiego nie dotyka się nigdy, nawet w rękawiczkach ogrodowych. Jego sok w połączeniu ze światłem słonecznym wywołuje ciężkie oparzenia, które pojawiają się z kilkugodzinnym opóźnieniem, więc dziecko może nie skojarzyć przyczyny. Zgłoszenie idzie do urzędu gminy — usuwaniem zajmują się ekipy w kombinezonach. Przy okazji warto wyjaśnić, że nie każda obca roślina jest groźna: pomidor i ziemniak też przyjechały z daleka. Groźny jest gatunek, który rozprzestrzenia się sam i nie ma tu wrogów, którzy trzymaliby go w ryzach.

Sprawdź się!

Która przyczyna odpowiada dziś za największą część strat w różnorodności biologicznej?

Co oznacza, że gatunek jest inwazyjny?

Dlaczego populacja dorsza z Nowej Fundlandii nie odbudowała się mimo trzydziestu lat ochrony?

Co było pierwszym warunkiem powrotu sokoła wędrownego do Polski?

Które zdanie o tempie wymierania jest poprawne?

Następny temat

Formy ochrony przyrody w Polsce