Formy ochrony przyrody w Polsce
W tej lekcji1/10
W Polsce są 23 parki narodowe i około 36 tysięcy pomników przyrody. To znaczy, że statystycznie na każde 9 kilometrów kwadratowych kraju przypada jeden chroniony dąb, głaz albo aleja. Najbliższy jest prawdopodobnie bliżej, niż myślisz — geoportal gminy pokazuje go z adresem.
Dziesięć form, sześć najważniejszych
Formy ochrony przyrody różnią się głównie tym, ile wolno w nich człowiekowi — a Natura 2000 też tym, co chroni. Ustawa z 2004 roku wymienia dziesięć form; poniżej sześć najczęstszych. Największa powierzchniowo jest siódma: obszar chronionego krajobrazu, ok. 22% Polski.
Co wolno turyście
| gdzie | wstęp | grzyby i jagody | pies | biwak |
|---|---|---|---|---|
| park narodowy | tylko wyznaczonymi szlakami, zwykle za biletem | zakaz | tylko na wskazanych trasach, na smyczy | wyłącznie na polach namiotowych |
| rezerwat ścisły | zakaz wstępu | zakaz | zakaz | zakaz |
| park krajobrazowy | swobodny | wolno | wolno, na smyczy | według zasad gminy i właściciela |
| obszar Natura 2000 | swobodny | wolno | wolno | według zasad terenu |
Natura 2000 nie zamyka terenu ani nie zabrania gospodarki. Wymaga natomiast, żeby przed większą inwestycją sprawdzić, czy nie zaszkodzi ona gatunkowi lub siedlisku, dla którego obszar utworzono.
W parku narodowym są trzy stopnie ochrony
Nie cały park chroni się tak samo:
Na obszarze ochrony ścisłej w parku narodowym wichura powaliła stary świerk. Jak zachowa się służba parku?
Ochrona gatunkowa: ścisła i częściowa
Ochrona gatunkowa jedzie za gatunkiem, a nie za terenem — obowiązuje w parku, w lesie gospodarczym i na Twoim podwórku tak samo.
Znalazłeś ranne albo bezradne dzikie zwierzę — kolejność działań
- 1
Kolejność działań przy dzikim zwierzęciu Najpierw sprawdź, czy pomoc jest w ogóle potrzebna. Opierzone pisklę skaczące po ziemi to podlot: jest zdrowy, uczy się latać, a rodzice karmią go w pobliżu. Młoda sarna leżąca sama w trawie też nie jest porzucona — matka wraca do niej kilka razy dziennie.
- 2
Kolejność działań przy dzikim zwierzęciu Nie zabieraj do domu. Trzymanie zwierzęcia chronionego bez zezwolenia jest niezgodne z prawem, a nieumiejętne karmienie zabija szybciej niż uraz: sarnie i zającowi nie wolno podawać krowiego mleka, a ptakom pieczywa.
- 3
Kolejność działań przy dzikim zwierzęciu Zadzwoń, zanim dotkniesz. Do ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt — ich rejestr prowadzi Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska — albo do straży miejskiej, urzędu gminy lub regionalnej dyrekcji ochrony środowiska. Przy dużym zwierzęciu na jezdni dzwoni się pod 112.
- 4
Kolejność działań przy dzikim zwierzęciu Jeśli musisz przenieść. Rękawice albo ręcznik, karton z otworami, ciemno i cicho, żadnego jedzenia ani wody na siłę. Nietoperza nie bierz gołą ręką — nie ze strachu, tylko dlatego, że po ugryzieniu trzeba wdrożyć procedurę przeciw wściekliźnie.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Na chodniku siedzi opierzony młody kos: podskakuje, ale nie odlatuje. Co należy zrobić?
Pułapka! „Park krajobrazowy to taki mniejszy park narodowy”
Źle: różnica polega na wielkości, a w parku krajobrazowym przyrody jest po prostu mniej.
Ściąga do zapamiętania
Formy ochrony przyrody w Polsce — co to jest i co wolno
PODSTAWA: ustawa o ochronie przyrody z 2004 r. — wymienia DZIESIĘĆ form; najrozleglejsza z nich to OBSZAR CHRONIONEGO KRAJOBRAZU (ok. 22% kraju, rygor najsłabszy). PARK NARODOWY — 23, ok. 1% kraju; przyroda ma pierwszeństwo, wstęp tylko szlakami i za biletem, zakaz grzybobrania, biwak na polach namiotowych. Trzy stopnie w środku: ŚCISŁA (żadnej ingerencji, martwe drzewa zostają), CZYNNA (koszenie łąk, dokarmianie żubrów), KRAJOBRAZOWA (obrzeża z polami i domami). REZERWAT PRZYRODY — ok. 1500, mały fragment z jedną wartością; do ścisłego wstęp zakazany. PARK KRAJOBRAZOWY — 125, ok. 8% kraju; ludzie mieszkają i gospodarują, chroni się KRAJOBRAZ i wartości kulturowe, ogranicza się zabudowę. OBSZAR NATURA 2000 — ok. 1000, ok. 20% kraju; chroni gatunek lub siedlisko z listy unijnej, nie zamyka terenu, ale wymaga oceny przed inwestycją. POMNIK PRZYRODY — ok. 36 tys.: drzewo, głaz, jaskinia, źródło. OCHRONA GATUNKOWA jedzie za gatunkiem, nie za terenem — ŚCISŁA (odstępstwo za zgodą Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska: wilk, ryś, nietoperze) i CZĘŚCIOWA (zezwala regionalny dyrektor ochrony środowiska: kruk, winniczek). RANNE ZWIERZĘ: sprawdź, czy pomoc jest potrzebna (podlot i młoda sarna zwykle jej NIE potrzebują) → nie zabieraj do domu → dzwoń do ośrodka rehabilitacji z rejestru GDOŚ, straży miejskiej lub gminy; na jezdni 112.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak sprawdzić, jakie formy ochrony przyrody są w naszej okolicy?
Najwygodniej przez internetowy geoportal krajowy albo mapę Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska: po włączeniu warstw z obszarami chronionymi widać kolorowe łaty obszarów Natura 2000, granice rezerwatów i punkty z pomnikami przyrody, każdy z metryczką — gatunek drzewa, obwód pnia, rok ustanowienia. To ćwiczenie działa lepiej niż lektura definicji, bo dziecko odkrywa, że chroniony dąb rośnie przy drodze, którą chodzi do szkoły. Warto potem pójść i zmierzyć obwód pnia sznurkiem, a następnie porównać wynik z liczbą w metryczce. Jeśli obwód wyraźnie urósł, to dobra okazja, żeby wyjaśnić, że pomnikiem przyrody ustanawia się drzewo raz, a ono rośnie dalej.
- Dziecko przyniosło do domu jeża albo pisklę. Co robić?
Kolejność jest zawsze taka sama. Po pierwsze ustalić, czy zwierzę jest ranne — widoczna krew, zwisające skrzydło, brak reakcji. Zdrowy podlot i jeż w ogrodzie to normalny widok i pomoc im szkodzi. Po drugie nie karmić i nie poić na siłę; mleko krowie jest szkodliwe dla większości dzikich ssaków. Po trzecie zadzwonić do ośrodka rehabilitacji dzikich zwierząt z rejestru GDOŚ albo do straży miejskiej. Do czasu odbioru zwierzę powinno siedzieć w kartonie z otworami, w ciemnym i cichym miejscu, z dala od psa i od dzieci. Warto podkreślić, że oddanie zwierzęcia specjalistom to nie porażka, tylko właściwy krok.
- Warto jechać z dzieckiem do parku narodowego, skoro nie wolno tam zejść ze szlaku?
Tak, o ile zamieni się to ograniczenie w treść wycieczki, a nie w listę zakazów. Przed wyjściem warto sprawdzić na stronie parku, jakie gatunki są tam celem ochrony, i wypisać trzy do obserwacji — na przykład kozicę, świstaka, ryjówkę albo określony gatunek storczyka. Zakaz schodzenia ze szlaku łatwo wtedy wyjaśnić liczbą: w miejscach popularnych po jednym sezonie deptania nie odrasta nic. Dobrym uzupełnieniem jest wizyta w muzeum przyrodniczym parku i porównanie ceny biletu z tym, na co idzie: pensje strażników, ratownictwo, remonty szlaków.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Ile parków narodowych jest w Polsce?
Czym charakteryzuje się obszar Natura 2000?
Na czym polega ochrona czynna w parku narodowym?
Czym różni się ochrona gatunkowa ścisła od częściowej?
Znajdujesz w lesie ranną sarnę. Jakie jest właściwe pierwsze działanie?