Siedlisko i nisza ekologiczna
W tej lekcji1/10
Na jednym świerku amerykański ekolog naliczył pięć gatunków drobnych ptaków — i każdy żerował w innym piętrze korony, na innej grubości gałęzi. Ten sam adres, pięć różnych zawodów. Gdyby wykonywały ten sam, zostałby jeden gatunek.
Siedlisko to adres, nisza to zawód
Siedlisko to miejsce, w którym gatunek żyje. Dziupla w starej lipie, kamieniste dno strumienia, ściółka w buczynie — da się tam pójść i stanąć.
Co składa się na warunki życia
Na każdy organizm działa naraz kilkanaście czynników. Dzielimy je na dwie grupy:
Kret i dżdżownica żyją w tej samej glebie na tej samej łące. Co je różni?
Zakres tolerancji: minimum, optimum, maksimum
Weź jeden czynnik — temperaturę wody — i sprawdzaj, jak radzi sobie pstrąg potokowy.
Prawo minimum — decyduje to, czego brakuje
- 1
Doniczka z pomidorem stoi na słonecznym parapecie. Światła pod dostatkiem, ciepła też, wody tyle, ile trzeba.
- 2
W ziemi jest mało azotu. Wszystkiego innego dużo, tego jednego składnika brakuje.
- 3
Pomidor rośnie tylko na tyle, na ile wystarcza azotu. Dostawianie lampy i dolewanie wody nic nie zmieni — brakuje czego innego.
- 4
Prawo minimum: o wyniku decyduje ten czynnik, którego jest najmniej w stosunku do potrzeb. Beczka zbita z klepek o różnej długości mieści tyle wody, ile sięga klepka najkrótsza.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Gatunek o wąskim zakresie tolerancji to taki, który:
Gatunki wskaźnikowe — przyroda jako czujnik
Gatunek o wąskiej tolerancji jest wskaźnikiem: sam fakt, że gdzieś rośnie, mówi, jakie tam panują warunki.
Pułapka! „Skoro roślina lubi światło, to im więcej, tym lepiej”
Źle: korzystny czynnik działa tym mocniej, im więcej go dostarczymy — więcej wody, więcej nawozu, więcej słońca.
Ściąga do zapamiętania
Siedlisko, nisza, tolerancja — co znaczy które pojęcie?
SIEDLISKO to MIEJSCE życia gatunku (adres): dziupla, dno strumienia, ściółka. NISZA EKOLOGICZNA to SPOSÓB życia i rola gatunku (zawód): czym się żywi, kiedy jest aktywny, gdzie się rozmnaża, komu służy za pokarm. Dwa gatunki mogą dzielić siedlisko, ale nie mogą trwale zajmować tej samej niszy. CZYNNIKI ABIOTYCZNE: temperatura, światło, wilgotność, zasolenie, odczyn gleby, tlen, wiatr, podłoże. CZYNNIKI BIOTYCZNE: pokarm, drapieżniki, konkurenci, pasożyty, zapylacze, symbionty. ZAKRES TOLERANCJI: przedział między MINIMUM a MAKSIMUM, poza którym gatunek ginie; w środku leży OPTIMUM, czyli wartość najkorzystniejsza — krzywa tolerancji jest garbem, nie schodkiem. PRAWO MINIMUM: o wzroście decyduje czynnik, którego jest najmniej w stosunku do potrzeb (beczka i najkrótsza klepka). SZEROKA TOLERANCJA: szczur, mniszek — wszędzie, nic nie wskazują. WĄSKA TOLERANCJA = GATUNKI WSKAŹNIKOWE: porosty krzaczkowate (czyste powietrze), chruściki i jętki (woda natleniona).
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak w domu pokazać różnicę między siedliskiem a niszą?
Najprościej przez porównanie z ludźmi, bo dziecko zna je z życia. Blok mieszkalny to siedlisko: mieszka w nim piekarz, kierowca autobusu i nauczycielka. Adres mają wspólny, ale każde z nich robi w mieście co innego, o innej porze i dla kogo innego — to jest nisza. Potem wystarczy pytanie o zwierzęta z podwórka: gołąb i wróbel mieszkają w tym samym miejscu, więc siedlisko dzielą, ale gołąb zbiera okruchy z chodnika, a wróbel wygrzebuje owady spod krzaków. Warto od razu dorzucić drugie pytanie: co by się stało, gdyby oba jadły dokładnie to samo w dokładnie tym samym miejscu? Odpowiedź „jeden by przegrał” to już przedsmak lekcji o konkurencji.
- Da się sprawdzić zakres tolerancji domowym doświadczeniem?
Tak, wystarczy nasiona rzeżuchy i cztery talerzyki z wilgotną ligniną. Jeden postawcie na parapecie, drugi w szafce bez światła, trzeci przy kaloryferze, czwarty na chłodnym parapecie od północy. Po pięciu dniach różnice widać gołym okiem: rzeżucha w ciemności jest długa, blada i wiotka, przy kaloryferze przesuszona, a w warunkach pośrednich najlepsza. To jest optimum pokazane bez wykresu. Drugi wariant sprawdza czynnik ilościowo: pięć talerzyków, w każdym inna liczba łyżek wody, od jednej do pięciu. Nasiona w talerzyku najbardziej zalanym gniją, bo brakuje im powietrza — dziecko widzi, że nadmiar szkodzi tak samo jak niedobór.
- Dziecko myli prawo minimum z „im więcej nawozu, tym lepiej”. Co powiedzieć?
Warto zostać przy obrazie beczki z klepek o różnej długości: woda wylewa się przez najkrótszą i nie pomoże nadbudowanie pozostałych. Jeśli roślinie brakuje azotu, to dosypanie fosforu niczego nie naprawi — i odwrotnie. Dobrze dołożyć przykład z ogrodu albo z balkonu: przenawożone rośliny często wyglądają gorzej niż nienawożone, bo nadmiar soli w glebie utrudnia im pobieranie wody. Jeśli w domu są doniczki, można porównać zalecaną dawkę z opakowania z tym, co dziecko uważa za rozsądne. Na koniec pytanie sprawdzające: „czego tej roślinie brakuje najbardziej?”. Umiejętność szukania jednego brakującego czynnika, zamiast dodawania wszystkiego naraz, jest tu ważniejsza niż sama nazwa prawa.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Czym nisza ekologiczna różni się od siedliska?
Który zestaw zawiera wyłącznie czynniki abiotyczne?
Co nazywamy optimum w zakresie tolerancji?
Roślina ma dużo światła, wody i fosforu, ale w glebie brakuje azotu. Co ograniczy jej wzrost?
Dlaczego porosty nazywamy gatunkami wskaźnikowymi?