Pasożytnictwo, komensalizm i symbioza
W tej lekcji1/10
W jednym gramie leśnej gleby mieści się nawet kilkaset metrów grzybni. Oplata ona korzenie drzew i dostarcza im wodę oraz sole mineralne, biorąc w zamian cukier. Bez tej umowy większość roślin lądowych po prostu by nie rosła — a drzewo, które ją zrywa, marnieje w kilka lat.
Kto zyskuje, kto traci — cała tablica naraz
Wszystkie zależności między gatunkami da się zapisać dwoma znakami: + oznacza korzyść, − stratę, 0 obojętność.
Pasożyt: mieszka na żywicielu albo w nim
| gdzie żyje | przykłady | czym się żywi |
|---|---|---|
| zewnętrzny | kleszcz, wesz, pchła, pijawka | krew żywiciela |
| wewnętrzny | tasiemiec, glista ludzka, owsik | strawionym pokarmem lub tkankami |
Pasożyt wewnętrzny żyje w warunkach, o których drapieżnik może pomarzyć — jedzenie samo przypływa. Płaci za to uproszczeniem ciała: tasiemiec nie ma w ogóle układu pokarmowego, wchłania pokarm całą powierzchnią.
Za to ma haczyki i przyssawki, żeby go nie wypłukało, oraz ogromną płodność: miliony jaj, bo szansa trafienia do kolejnego żywiciela jest znikoma.
Wróbel zakłada gniazdo w ścianie wielkiego gniazda bociana. Bocian nie traci na tym nic. To:
Komensalizm — korzystanie z cudzego, bez szkody
Komensal bierze to, co dla drugiej strony jest bez znaczenia: miejsce, resztki, ochronę.
Mutualizm — obie strony na plusie
| kto z kim | jedna strona daje | druga strona daje |
|---|---|---|
| grzyb i korzeń drzewa (mikoryza) | wodę i sole mineralne | cukry z fotosyntezy |
| bakterie brodawkowe i groch, łubin, koniczyna | azot wiązany z powietrza | cukry i bezpieczne mieszkanie |
| bakterie jelitowe i człowiek | witaminy K i z grupy B, rozkład błonnika | stałą temperaturę i pokarm |
| kwiat i pszczoła | nektar i pyłek | przeniesienie pyłku na inny kwiat |
Rolnik korzysta z mutualizmu wprost: po uprawie koniczyny gleba jest bogatsza w azot, bo bakterie z brodawek zostawiły go w niej.
Dlaczego dobrze przystosowany pasożyt nie zabija żywiciela
- 1
Dlaczego dobór faworyzuje pasożyta, który nie zabija Pasożyt żyje z cudzego ciała. Żywiciel jest dla niego jednocześnie mieszkaniem, stołówką i środkiem transportu.
- 2
Dlaczego dobór faworyzuje pasożyta, który nie zabija Martwy żywiciel przestaje działać. Zwłoki nie dostarczają pokarmu, stygną i nie przenoszą pasożyta do nowych miejsc.
- 3
Dlaczego dobór faworyzuje pasożyta, który nie zabija Pasożyt zbyt zjadliwy zabija swojego żywiciela, zanim zdąży przekazać jaja dalej — i ginie razem z nim.
- 4
Dlaczego dobór faworyzuje pasożyta, który nie zabija Zostają linie łagodniejsze. Po wielu pokoleniach dobór faworyzuje pasożyty osłabiające żywiciela, ale pozwalające mu żyć i się poruszać.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Bakterie brodawkowe w korzeniach koniczyny wiążą azot z powietrza i oddają go roślinie, a same dostają cukry. To:
Pułapka! „Porosty i mchy na drzewie to pasożyty — trzeba je zeskrobać”
Źle: wszystko, co siedzi na pniu, żywi się drzewem.
Ściąga do zapamiętania
Pasożytnictwo, komensalizm, mutualizm — kto zyskuje, kto traci?
ZAPIS ZNAKAMI: konkurencja (−/−), drapieżnictwo i PASOŻYTNICTWO (+/−), KOMENSALIZM (+/0), MUTUALIZM (+/+). PROTOKOOPERACJA (+/+): korzyść obustronna, ale każdy poradzi sobie i sam (bąkojad i bawół). SYMBIOZA = MUTUALIZM OBLIGATORYJNY (+/+): żaden z partnerów nie przeżyje bez drugiego (porost = grzyb + glon). KOMENSALIZM NIE jest rodzajem symbiozy. PASOŻYTY ZEWNĘTRZNE: kleszcz, wesz, pchła, pijawka — żyją na powierzchni i pobierają krew. PASOŻYTY WEWNĘTRZNE: tasiemiec, glista ludzka, owsik — żyją wewnątrz ciała; TASIEMIEC nie ma układu pokarmowego (wchłania pokarm całą powierzchnią), ma haczyki i przyssawki oraz ogromną płodność. DOBRZE PRZYSTOSOWANY PASOŻYT NIE ZABIJA ŻYWICIELA, bo martwy żywiciel przestaje być stołówką i środkiem transportu — najgroźniejsze są pasożyty świeżo przeniesione na nowy gatunek. KOMENSALIZM: porost na korze (kora to tylko podłoże), wróbel w gnieździe bociana, sikora w opuszczonej dziupli. MUTUALIZM: MIKORYZA (grzyb daje wodę i sole, drzewo cukry), BAKTERIE BRODAWKOWE roślin motylkowatych (wiążą azot), bakterie jelitowe (witaminy K i B), zapylanie kwiatów przez owady. JEMIOŁA to pasożyt, bo wrasta ssawkami w drewno.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak nauczyć rozpoznawania tych zależności bez wkuwania definicji?
Najskuteczniejszy jest schemat dwóch znaków. Przy każdym przykładzie dziecko rysuje dwie kratki i wpisuje w nie plus, minus albo zero — osobno dla każdej strony. Kleszcz i pies to plus i minus, pszczoła i kwiat to dwa plusy, porost i drzewo to plus i zero. Nazwa pojawia się dopiero na końcu, jako podpis pod gotowym układem znaków. Ten sposób ma dużą zaletę: działa również na przykładach, których dziecko nigdy nie widziało, bo wystarczy zadać dwa pytania — co zyskuje pierwszy i co traci drugi. Warto potem odwrócić ćwiczenie: rodzic podaje układ znaków, a dziecko wymyśla pasujący przykład. Dobrym materiałem są zwierzęta domowe i rośliny z parapetu.
- Co powiedzieć o pasożytach człowieka, żeby nie przestraszyć dziecka?
Warto trzymać się faktów i praktyki, bez dramatyzowania. Owsiki są w Polsce częste wśród dzieci, nieprzyjemne, ale niegroźne i łatwe do wyleczenia. Zapobiega im mycie rąk przed jedzeniem i po skorzystaniu z toalety, krótko obcięte paznokcie i wyparzanie pościeli w czasie leczenia. Glistę ludzką i tasiemca ogranicza mycie warzyw oraz unikanie surowego i niedogotowanego mięsa. Kleszcza usuwa się jak najszybciej pęsetą, chwytając tuż przy skórze i wyciągając zdecydowanym ruchem, bez smarowania czymkolwiek. O leczeniu i lekach decyduje lekarz, a nie internet — jeśli pojawi się rumień wokół ukłucia albo gorączka, trzeba iść do przychodni. Ta wiedza daje poczucie kontroli zamiast lęku.
- Da się pokazać mutualizm w domu albo w ogrodzie?
Tak, w dwóch miejscach. Pierwsze to korzenie roślin motylkowatych: wystarczy wysiać w doniczce fasolę lub groch, a po kilku tygodniach wyjąć roślinę i opłukać korzeń pod wodą. Widać na nim drobne, jasne zgrubienia wielkości główki od szpilki — to brodawki z bakteriami wiążącymi azot. Drugie miejsce to kuchnia: jogurt naturalny z żywymi kulturami bakterii jest dobrym punktem wyjścia do rozmowy o bakteriach jelitowych, które rozkładają błonnik i wytwarzają witaminy. Dobrze przy okazji obalić przekonanie, że każda bakteria jest wrogiem — w ludzkim jelicie żyją ich biliony i większość pracuje na naszą korzyść. Można też policzyć na spacerze, ile kwiatów odwiedza jedna pszczoła w ciągu minuty.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Która zależność ma układ korzyści plus i zero?
Dlaczego tasiemiec nie ma układu pokarmowego?
Dlaczego bardzo zjadliwy pasożyt, który szybko zabija żywiciela, przegrywa w dłuższej perspektywie?
Mikoryza to:
Który organizm rosnący na drzewie jest jego pasożytem?