Azja — kontynent wielkich kontrastów geograficznych
W tej lekcji1/10
Startuję z Ojmiakonu, gdzie termometr pokazał w styczniu −68 °C, i lecę nad Zatokę Perską, gdzie za trzy dni wyląduję w +48 °C. Po drodze minę górę wyższą, niż lecą samoloty rejsowe, i morze, którego lustro leży 430 metrów PONIŻEJ poziomu oceanu. I ani razu nie zmienię kontynentu — cały czas jestem w Azji.
Największy kontynent — i to nie o włos
Azja zajmuje 44 mln km², czyli jedną trzecią wszystkich lądów Ziemi. Zmieściłyby się w niej Europa i Afryka razem wzięte, i jeszcze zostałoby miejsce.
Azja ma 44 mln km², Polska 312 700 km². Ile mniej więcej razy Azja jest od Polski większa?
Gdzie właściwie kończy się Europa
Azja i Europa leżą na jednym lądzie — Eurazji. To jedyna granica kontynentu, której nie wyznaczył ocean, tylko umowa geografów (znasz ją z klasy 6): grzbiet Uralu, rzeka Emba, Morze Kaspijskie, Kaukaz, Morze Czarne i tureckie cieśniny Bosfor oraz Dardanele.
Dlatego Stambuł leży na dwóch kontynentach naraz — most nad Bosforem ma jeden koniec w Europie, drugi w Azji.
Każdy rekord Ziemi ma w Azji swój adres
| rekord | miejsce | wartość |
|---|---|---|
| najwyższy punkt Ziemi | Mount Everest, Himalaje | 8849 m n.p.m. |
| najniżej położony ląd | brzeg Morza Martwego | −430 m p.p.m. |
| najniższa temperatura poza Antarktydą | Ojmiakon, Syberia | −68 °C |
| najwyższa temperatura | okolice Zatoki Perskiej | +54 °C |
| najwięcej opadów | Czerapundżi i Mawsynram, Indie | ok. 11 000 mm rocznie |
Między szczytem Everestu a brzegiem Morza Martwego jest 9279 metrów — największa różnica wysokości, jaką da się przejść po lądzie.
Ostatni rekord ma swój wykres obok. Widać na nim, że te 11 000 mm nie rozkłada się po równo: w czerwcu spada prawie 2700 mm, a w grudniu kilkanaście. To monsun.
Jeden lot z północy na południe — i wszystkie strefy klimatyczne
- 1
75°N, wybrzeże Morza Karskiego. Strefa okołobiegunowa: tundra, wieczna zmarzlina, grunt rozmarza latem na pół metra. Słońce nie zachodzi przez pół lata i nie wschodzi przez pół zimy.
- 2
60°N, tajga syberyjska. Strefa umiarkowana, ale w głębi lądu skrajnie kontynentalna: latem +30 °C, zimą −50 °C. Ocean nie ma tu czego łagodzić — jest o dwa tysiące kilometrów za daleko.
- 3
45°N, pustynia Gobi. Ta sama szerokość co Włochy, a zamiast winnic — kamienista pustynia. Słońce pada pod tym samym kątem, więc przyczyna jest inna: do najbliższego oceanu ponad 1500 km, a resztę wilgoci zatrzymują góry.
- 4
28°N, Himalaje. Mur wysoki na osiem kilometrów. Wilgotne powietrze z południa musi się wspiąć, wychładza się i oddaje deszcz po drodze — dlatego za grzbietem Tybet jest zimną pustynią.
- 5
25°N, Czerapundżi u stóp Himalajów. Po tej stronie muru spada 11 000 mm deszczu rocznie — prawie dwadzieścia razy więcej niż w Polsce. Jeszcze dalej, już za równikiem, leżą wyspy Indonezji: gorąco i mokro przez cały rok.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
W Ojmiakonie zmierzono −68 °C, a nad Zatoką Perską +54 °C. Skąd 122 stopnie różnicy na jednym kontynencie?
Ten sam kontynent, dwa różne światy
Kontrasty w Azji nie kończą się na przyrodzie. Katar, Singapur i Japonia należą do najbogatszych państw świata — w Katarze na mieszkańca przypada rocznie kilkadziesiąt tysięcy dolarów wytworzonego dochodu. W Afganistanie i Jemenie jest to kilkaset dolarów, czyli około sto razy mniej.
Pułapka! „Azja to Chiny, Japonia i tyle”
Źle: Azja to głównie Chiny i Japonia, reszta to szczegóły.
Ściąga do zapamiętania
Azja — dlaczego mówimy o niej „kontynent kontrastów”?
SKALA: 44 mln km² (jedna trzecia lądów Ziemi, ponad 140 razy więcej niż Polska) i 4,7 mld ludzi, czyli prawie 60% ludzkości. GRANICA Z EUROPĄ jest umowna, bo Eurazja to jeden ląd: Ural, rzeka Emba, Morze Kaspijskie, Kaukaz, Morze Czarne, Bosfor i Dardanele; Stambuł leży na dwóch kontynentach naraz. REKORDY ZIEMI: Mount Everest 8849 m n.p.m. i brzeg Morza Martwego −430 m p.p.m. (różnica 9279 m, największa na lądzie); Ojmiakon −68 °C i Zatoka Perska +54 °C; Czerapundżi i sąsiedni Mawsynram ok. 11 000 mm opadów rocznie i pustynia Gobi, gdzie deszczu prawie nie ma. WSZYSTKIE STREFY KLIMATYCZNE, bo kontynent sięga od 77°N po 11°S: okołobiegunowa, umiarkowana, zwrotnikowa, podrównikowa i równikowa. DLACZEGO TAK: o klimacie decyduje szerokość geograficzna (kąt padania promieni), odległość od oceanu (Gobi, Syberia) i wysokość gór, które zatrzymują wilgoć (Himalaje, Tybet). KONTRAST BOGACTWA: Katar, Singapur i Japonia obok Afganistanu i Jemenu — różnica dochodu na mieszkańca sięga stukrotności. LUDZIE: ponad 45 państw, od Mongolii z 2 osobami na km² po Bangladesz z 1300.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać dziecku wielkość Azji, żeby liczby coś znaczyły?
Liczby w milionach kilometrów kwadratowych nie mówią nic nikomu — trzeba je przeliczyć na coś znanego. Najlepiej działa Polska: Azja jest od niej ponad 140 razy większa, a jedna prowincja Chin bywa większa od całego naszego kraju. Drugi sposób to zegar: lot z Warszawy do Tokio trwa około jedenastu godzin, a to i tak nie jest przelot przez cały kontynent. Warto też razem obejrzeć mapę w internecie w wersji, która pozwala nakładać kraje na siebie — dziecko samo przeciąga Polskę na Syberię i widzi, ile z niej zostaje.
- Dlaczego granica Europy i Azji wygląda tak dziwnie i czy trzeba jej się uczyć na pamięć?
Wygląda dziwnie, bo jest umowna: Eurazja to jeden ląd i żadna woda go nie przecina, więc geografowie wyznaczyli granicę po najbardziej rzucających się w oczy formach terenu. Zamiast wykuwać listę, lepiej przejechać ją palcem po mapie z północy na południe: Ural, rzeka Emba, Morze Kaspijskie, Kaukaz, Morze Czarne, Bosfor. Kolejność sama się układa, bo idzie się cały czas w dół mapy. Pomaga też jeden konkret do zapamiętania: Stambuł leży po obu stronach granicy i mieszkańcy przejeżdżają między kontynentami autobusem.
- Skąd biorą się w jednej Azji i rekordowy mróz, i rekordowy upał?
Z trzech przyczyn, które dziecko zna już z klas 5 i 7, tylko rzadko widzi je razem. Pierwsza to szerokość geograficzna: im dalej od równika, tym bardziej ukośnie padają promienie Słońca. Druga to odległość od oceanu — woda ogrzewa się i stygnie wolno, więc wybrzeże ma łagodne zimy, a środek kontynentu nie ma czego łagodzić i tam wypadają rekordy mrozu. Trzecia to góry, które zatrzymują wilgotne powietrze i decydują, gdzie spadnie deszcz. Azja jest tak wielka, że każda z tych przyczyn działa u niej w pełnej skali naraz.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Które dwa miejsca wyznaczają największą różnicę wysokości na lądzie?
Którędy biegnie umowna granica między Europą a Azją?
Jaka część ludzkości mieszka w Azji?
Pustynia Gobi leży na tej samej szerokości geograficznej co Włochy. Dlaczego jest tam pustynia?
Ile stref klimatycznych spotkasz w Azji?