Skorupiaki
W tej lekcji1/11
Kryl antarktyczny to skorupiak długości spinacza, a jego ławice ważą razem mniej więcej tyle, co wszyscy ludzie na Ziemi. Płetwal błękitny — największe zwierzę świata — zjada go nawet kilka ton dziennie. Cały ocean stoi na zwierzątkach wielkości palca.
Pancerz, który naprawdę jest skorupą
Każdy stawonóg ma pancerz z chityny. U skorupiaków jest on dodatkowo wzmocniony solami wapnia — tymi samymi, z których zbudowana jest kreda i muszla ślimaka.
Znak rozpoznawczy: dwie pary czułków
Jeśli masz przed sobą stawonoga i chcesz wiedzieć, czy to skorupiak, policz czułki.
Skrzela i to, co z nich wynika na lądzie
Skrzela to pierzaste blaszki o ogromnej powierzchni, schowane pod pancerzem i omywane wodą. Działają tylko wtedy, gdy są mokre — tlen musi się najpierw rozpuścić w warstewce wody na ich powierzchni.
Sprawdź to sam: gdzie mieszka stonoga murowa
- 1
Wybierz dwa miejsca na podwórku albo w ogrodzie: jedno wilgotne i zacienione (deska, kamień, doniczka), drugie suche i nasłonecznione (beton, piach).
- 2
Unieś ostrożnie kryjówkę w miejscu wilgotnym i policz stonogi. Potem odłóż wszystko dokładnie tak, jak leżało.
- 3
Powtórz to samo w miejscu suchym — pod kamieniem leżącym na słońcu.
- 4
Porównaj liczby. Wilgotna kryjówka wygrywa za każdym razem, i to nie o kilka sztuk.
Wszystkie 4 kroków odsłonięte.
Po czym najszybciej odróżnisz skorupiaka od owada?
Linienie: wapń jest za cenny, żeby go wyrzucić
Pancerz nie rośnie razem ze zwierzęciem, więc rak musi go zrzucić. Skorupa pęka na granicy głowotułowia i odwłoka, zwierzę wycofuje się z niej całe — razem z osłonkami czułków i szczypiec.
Dlaczego stonoga murowa ginie zostawiona na rozgrzanym betonie?
Po co komu skorupiaki
W wodzie zaczyna się od nich prawie wszystko. Drobne skorupiaki planktonowe — widłonogi i kryl — zjadają mikroskopijne glony, których żadna ryba nie potrafi przefiltrować.
Pułapka! „Skorupiaki żyją tylko w morzu”
Źle: skorupiak to zwierzę morskie, więc szara stonoga spod doniczki na pewno nim nie jest.
Ściąga do zapamiętania
Skorupiaki — budowa, oddychanie, znaczenie
SKORUPIAKI to gromada stawonogów. PANCERZ: chityna WZMOCNIONA SOLAMI WAPNIA, dlatego twardy jak muszla; ciężki, więc opłaca się głównie w wodzie. CIAŁO: GŁOWOTUŁÓW pod jedną tarczą + ODWŁOK; pierwsza para odnóży krokowych raka przekształcona w SZCZYPCE. ZNAK ROZPOZNAWCZY: DWIE PARY CZUŁKÓW (owad ma jedną, pajęczak żadnej). ODDYCHANIE: SKRZELA — pierzaste blaszki pod pancerzem, działają wyłącznie mokre, bo tlen musi się najpierw rozpuścić w wodzie. LINIENIE: pancerz nie rośnie, więc jest zrzucany; nowy twardnieje kilka dni, w tym czasie zwierzę siedzi w kryjówce, a wapń odzyskuje z odłożonych ziarenek i ze zjedzonej starej skorupy. PRZYKŁADY: rak, krab, krewetka oraz STONOGA MUROWA — skorupiak LĄDOWY, który zachował skrzela i dlatego wymaga wilgoci i wychodzi po zmroku. ZNACZENIE: PLANKTON SKORUPIAKOWY (widłonogi, KRYL) zjada glony i sam jest zjadany przez ryby, ptaki i wieloryby — to podstawa łańcuchów pokarmowych wód.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak w domu pokazać, że stonoga murowa naprawdę potrzebuje wilgoci?
Wystarczy płaskie pudełko i dwie chusteczki: jedną zwilżoną, drugą suchą, ułożone na dwóch końcach dna. Kilka stonóg wpuszczonych na środek po kilkunastu minutach niemal w komplecie siedzi po stronie mokrej. To klasyczne doświadczenie wyboru i widać w nim wynik bez żadnego pomiaru. Warto od razu ustalić dwie zasady: obserwujemy najwyżej kilkanaście minut, a potem odnosimy zwierzęta dokładnie tam, skąd zostały wzięte. Przy okazji dobrze zapytać dziecko o powód wyniku — jeśli powie „bo lubią wilgoć”, dopytaj, co się dzieje w suchym powietrzu ze skrzelami. Nazwa mechanizmu jest tu ważniejsza niż sam wynik.
- Dziecko mówi, że stonoga to robak albo owad. Jak to prostować?
Nie zaczynaj od nazwy, tylko od liczenia. Stonoga ma siedem par odnóży, a owad zawsze trzy — to widać gołym okiem przy odrobinie cierpliwości i szkle powiększającym. Druga wskazówka to czułki: owad ma jedną parę, stonoga dwie, choć jedna jest krótka i łatwo ją przeoczyć. Trzecia rzecz to miejsce życia: wilgotne kryjówki i nocna aktywność pasują do zwierzęcia oddychającego skrzelami. Warto dodać, że „robak” nie jest w ogóle nazwą naukową — to potoczne określenie na wszystko, co małe i pełzające, i miesza dżdżownicę, larwę muchy oraz stonogę, czyli trzy zupełnie różne grupy zwierząt. Jeśli dziecko poprawnie policzy odnóża, dalsza nazwa przychodzi już sama.
- Skąd wziąć okazje do rozmowy o skorupiakach poza lekcją?
Najlepsza jest kuchnia i sklep rybny. Cała krewetka w skorupie to gotowy okaz: widać głowotułów pod jedną tarczą, odwłok złożony z ruchomych pierścieni, płetwę ogonową i dwie pary czułków, z których jedna bywa dłuższa od reszty ciała. Warto pozwolić dziecku ją rozebrać i porównać z rysunkiem raka w podręczniku. Nad wodą przydaje się drugi trop: zrzucone skorupy raków i krabów wyrzucane przez fale są puste i całe, łącznie z osłonkami czułków, co od razu tłumaczy, na czym polega linienie. Warto zapytać dziecko, czy taka pusta skorupa oznacza, że zwierzę zginęło.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Ile par czułków ma skorupiak?
Czym oddycha stonoga murowa żyjąca na lądzie?
Dlaczego rak po wylince chowa się na kilka dni w kryjówce?
Jaką rolę pełni w oceanie plankton skorupiakowy, na przykład kryl?
Czym różni się pancerz skorupiaka od pancerza owada?