Składniki pokarmowe — białka, cukry, tłuszcze
W tej lekcji1/10
Gram tłuszczu daje 9 kcal, a gram cukru albo białka — tylko 4. Dlatego jedna łyżka oleju, która waży 10 gramów, niesie mniej więcej tyle energii, co całe duże jabłko ważące 200 gramów. Ta sama energia, dwudziestokrotnie mniejsza masa — i to jest cała tajemnica tego, dlaczego niektóre produkty sycą, a inne tylko dokładają kalorii.
Trzy składniki, trzy różne zadania
Pokarm nie służy wyłącznie do dostarczania energii. Organizm musi się z czegoś budować, czymś zasilać i coś odkładać na zapas — a te role nie są wymienne.
Cukry szybkie i cukry wolne
Cukry proste — glukoza i fruktoza — nie wymagają trawienia. Stąd nagły przypływ sił po batoniku i równie nagły spadek godzinę później.
Tłuszcze: dlaczego jedne są twarde, a inne płynne
O stanie skupienia tłuszczu decyduje budowa jego cząsteczek — i ta sama budowa decyduje o tym, jak tłuszcz wpływa na naczynia krwionośne.
Która porcja dostarczy organizmowi najwięcej energii?
Białko pełnowartościowe, czyli komplet cegieł
Białka są zbudowane z aminokwasów, jak zdania z liter. Ośmiu z nich organizm człowieka nie potrafi wytworzyć i musi je dostać z jedzeniem — to aminokwasy egzogenne.
Jak czytać tabelę wartości odżywczych
- 1
Sprawdź, czego dotyczą liczby. Tabela zawsze podaje wartości na 100 g produktu, czasem obok stoi kolumna „na porcję”. Paczka chipsów ważąca 130 g to nie jest jedno „sto gramów”.
- 2
Znajdź wiersz „w tym cukry”. Jest wcięty pod węglowodanami, bo stanowi ich część, i mówi, ile z nich to cukry proste. Kolorowe płatki śniadaniowe potrafią mieć tu 25 g na 100 g produktu, czyli jedną czwartą masy paczki.
- 37 %15 %65 %85 %
W tłuszczach szukaj wiersza „w tym kwasy nasycone”. Im mniejszy ich udział w całości tłuszczu, tym lepiej — a różnice między produktami są ogromne.
- 4
Zerknij na sól. Dorosły ma zjadać do 5 g soli na dobę, nastolatek jeszcze mniej. Jedna zupka błyskawiczna potrafi zawierać 4 g, a przecież nie jest jedynym słonym posiłkiem dnia.
- 5
Na końcu przeczytaj skład. Składniki stoją w kolejności od tego, którego jest najwięcej. Jeśli cukier stoi na drugim albo trzecim miejscu, żadne hasło z przedniej strony opakowania tego nie odwróci.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Dlaczego kanapka z chleba razowego syci dłużej niż drożdżówka o tej samej masie?
Pułapka! „Skoro tłuszcz ma najwięcej kalorii, produkt bez tłuszczu jest najzdrowszy”
Źle: biorę jogurt owocowy 0 % tłuszczu, bo tłuszcz tuczy najbardziej.
Ściąga do zapamiętania
Składniki pokarmowe — role i wartość energetyczna
TRZY GŁÓWNE SKŁADNIKI: BIAŁKA — rola BUDULCOWA (mięśnie, enzymy, przeciwciała), 4 kcal z grama. CUKRY (węglowodany) — rola ENERGETYCZNA, 4 kcal z grama. TŁUSZCZE — rola ZAPASOWA i budulcowa (błony komórkowe, izolacja cieplna), 9 kcal z grama, czyli ponad dwa razy więcej. KOLEJNOŚĆ ZUŻYCIA: najpierw cukry, potem tłuszcz zapasowy, białko dopiero na końcu. CUKRY PROSTE (glukoza, fruktoza) wchłaniają się bez trawienia — szybki skok energii. CUKRY ZŁOŻONE (skrobia w kaszy, ziemniakach, pieczywie razowym) trzeba pociąć — energia na dwie–trzy godziny. BŁONNIK to cukier NIESTRAWNY: zero kalorii, pobudza jelita. TŁUSZCZE NASYCONE — stałe (masło, smalec, olej palmowy); NIENASYCONE — płynne (oliwa, olej rzepakowy, orzechy, ryby); mają przeważać nienasycone. Bez tłuszczu nie wchłoniesz witamin A, D, E, K. BIAŁKO PEŁNOWARTOŚCIOWE zawiera wszystkie aminokwasy EGZOGENNE (jajko, mleko, mięso, ryby); zboża z nasionami roślin strączkowych uzupełniają się nawzajem. NA OPAKOWANIU: wartości na 100 g, wiersz „w tym cukry”, „w tym kwasy nasycone”, sól do 5 g na dobę, skład od najcięższego składnika.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać w domu różnicę między cukrem szybkim a wolnym?
Najprościej przez zwykły dzienniczek na dwa poranki. Pierwszego dnia śniadaniem są słodkie płatki z mlekiem, drugiego — kasza albo kanapka z chleba razowego z jajkiem. Umawiacie się, że dziecko o godzinie jedenastej zapisuje jednym słowem, czy jest głodne. Różnica bywa uderzająca i jest własnym pomiarem dziecka, a nie rodzicielskim morałem. Warto od razu nazwać mechanizm: skrobia to długi łańcuch, który trzeba pociąć na glukozę, a cukier z płatków jest już pocięty i wchłania się od razu. Uwaga na jedną rzecz — to obserwacja, nie eksperyment kliniczny; nie ma sensu wyciągać z niej wniosków o zdrowiu, tylko o sytości.
- Dziecko chce liczyć kalorie. Czy to dobry pomysł?
W wieku trzynastu, czternastu lat raczej nie. Organizm rośnie, zapotrzebowanie zmienia się z tygodnia na tydzień, a liczenie łatwo zamienia się w kontrolę, która wymyka się spod kontroli. Lepiej przekierować ciekawość na skład, a nie na sumę: razem przeczytać etykiety trzech produktów z szafki i sprawdzić, gdzie stoi cukier na liście składników. To ta sama umiejętność czytania tabeli, tylko bez rachunku dobowego. Jeśli dziecko wraca do tematu kalorii uporczywie, samo ogranicza posiłki albo mówi o swoim ciele z niechęcią — to sygnał do rozmowy z lekarzem rodzinnym, a nie do pomagania w liczeniu.
- Czy dieta bez mięsa da dziecku dość białka?
Tak, ale wymaga świadomego łączenia produktów. Białka roślinne mają braki: zbożom brakuje lizyny, nasionom roślin strączkowych metioniny. Jedzone razem w ciągu dnia uzupełniają się i dają komplet aminokwasów — stąd kasza z soczewicą, ryż z fasolą, hummus z pieczywem. Jeśli w diecie zostają jajka i nabiał, sprawa jest prosta, bo to białko pełnowartościowe. Przy diecie całkowicie roślinnej trzeba dodatkowo pilnować witaminy B12, żelaza i wapnia, a jej prowadzenie u nastolatka warto raz omówić z lekarzem albo dietetykiem — nie dlatego, że jest niebezpieczna, tylko dlatego, że w okresie wzrostu błędy kosztują więcej.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Ile energii dostarcza jeden gram tłuszczu?
Który składnik pełni przede wszystkim funkcję budulcową?
Czym jest białko pełnowartościowe?
W wierszu tabeli na opakowaniu widzisz: węglowodany 60 g, w tym cukry 25 g. Co to znaczy?
Który zestaw produktów zawiera przede wszystkim tłuszcze nienasycone?