Jak wytłumaczyć, że woda zimą grzeje, a latem chłodzi?

Najlepiej doświadczeniem z kuchni, bo tu naprawdę widać różnicę. Wstawcie do piekarnika na dziesięć minut blaszkę i garnek z wodą, potem wyjmijcie oba i dotknijcie po chwili: blacha jest już letnia, woda wciąż gorąca. Woda nagrzewa się i stygnie znacznie wolniej niż ciało stałe — a ocean to woda w ilości, której nie da się sobie wyobrazić. Latem pochłania ciepło i nie pozwala wybrzeżu się przegrzać, zimą oddaje je z zapasu i nie pozwala zamarznąć. Ląd nie ma takiego zapasu, dlatego w głębi kontynentu zima jest sroga, a lato upalne.

Dziecko liczy amplitudę i gubi się przy temperaturach ujemnych. Jak to poprawić?

Warto porzucić na chwilę odejmowanie i przejść na termometr albo oś liczbową — amplituda to po prostu ODLEGŁOŚĆ między dwiema kreskami. Od −7 do +19 idziemy siedem kresek do zera i dziewiętnaście dalej, razem 26. Gdy dziecko zobaczy to na osi, wzór 19 − (−7) = 26 przestaje być sztuczką i staje się zapisem tego, co już policzyło. Dwie kontrole warto wpoić na stałe: amplituda nigdy nie jest ujemna (to odległość) i nigdy nie jest mniejsza od samej temperatury lipca, jeśli styczeń był na minusie.

Skąd wziąć prawdziwe dane, żeby dziecko samo sprawdziło te reguły?

Wystarczy dowolny serwis pogodowy z zakładką „klimat” — dla każdego miasta pokazuje średnie miesięczne z wielu lat. Dobry zestaw na jeden wieczór to cztery miasta na podobnej szerokości: Dublin, Berlin, Warszawa i Kazań. Dziecko wypisuje styczeń i lipiec, liczy amplitudę i układa wyniki w kolejności z zachodu na wschód. Liczby rosną i to jest ten moment, w którym reguła przestaje być zdaniem z podręcznika, a staje się czymś, co samo się sprawdziło. Potem można dołożyć Ateny — wyjdą z rytmu, bo o ich klimacie decyduje strefa, a nie odległość od oceanu.

Zróżnicowanie klimatu Europy

około 12 minut

W tej lekcji1/10

Ten sam dzień stycznia, dwa miasta. W Bergen w Norwegii pada deszcz, jest +2 °C, ludzie chodzą bez czapek. W Moskwie tego samego dnia −7 °C i śnieg skrzypi pod butami. A teraz najdziwniejsze: Bergen leży o cztery stopnie DALEJ NA PÓŁNOC niż Moskwa. Dziś sprawdzimy, kto Norwegom podgrzewa zimę — i dlaczego rachunek za nią płaci wschód Europy.

Trzy rzeczy, które ustawiają klimat Europy

Klimatu żadnego miejsca nie da się odczytać z jednej liczby. W Europie decydują trzy czynniki i zawsze te same:

Prąd Zatokowy — kaloryfer zachodniej Europy

Przez Atlantyk płynie z Zatoki Meksykańskiej ku Europie ogromna rzeka ciepłej wody: Prąd Zatokowy. Niesie wodę o temperaturze kilkunastu stopni aż pod koło podbiegunowe, a wiejące znad niego wiatry zachodnie wpychają to ciepło na ląd.

Bergen (60°N) — zima cieplejsza niż w Warszawie

Amplituda roczna, czyli o ile rozjeżdżają się lato i zima

1
Co liczymy. Amplituda roczna temperatury to różnica między średnią temperaturą najcieplejszego i najzimniejszego miesiąca. Im większa, tym bardziej klimat jest kontynentalny.
$A = t_{\max} - t_{\min}$
2
Bergen, zachodnie wybrzeże Norwegii. Styczeń +2 °C, lipiec +15 °C — oba miesiące ciepłe jak na tę szerokość.
$15°\text{C} - 2°\text{C} = 13°\text{C}$
3
Warszawa, środek Europy. Styczeń −2 °C, lipiec +19 °C. Odejmujemy liczbę ujemną, więc wartości się dodają.
$19°\text{C} - (-2°\text{C}) = 21°\text{C}$
4
Moskwa, wschód Europy. Styczeń −7 °C, lipiec +19 °C. Lato prawie takie samo jak w Warszawie, zima o pięć stopni ostrzejsza.
$19°\text{C} - (-7°\text{C}) = 26°\text{C}$
5
Wniosek. Amplituda rośnie z zachodu na wschód: 13 °C, 21 °C, 26 °C. Zwróć uwagę, co się zmienia — lata w tych trzech miastach są podobne. Różnicę robi zima, bo to zimą ocean oddaje ciepło zachodowi, a wschód nie ma go od kogo dostać.
$13°\text{C} \rightarrow 21°\text{C} \rightarrow 26°\text{C}$
Wskazówka
Amplituda to najlepszy jednoliczbowy sprawdzian klimatu. Mała — jesteś blisko oceanu. Duża — jesteś głęboko w lądzie.

Wszystkie kroki za Tobą!

Pięć typów klimatu na jednej części świata

typ	gdzie	zima	lato	opady
morski	Irlandia, zachód Norwegii	łagodna, ok. +5 °C	chłodne, ok. +16 °C	przez cały rok, obfite
przejściowy	Polska, Niemcy	zmienna, raz mróz, raz odwilż	ciepłe	najwięcej latem
kontynentalny	Rosja, wschód Ukrainy	mroźna, poniżej −7 °C	upalne	skąpe
śródziemnomorski	Włochy, Grecja, Hiszpania	łagodna i deszczowa	gorące i suche	głównie zimą
subpolarny	północ Skandynawii, Islandia	długa i mroźna	krótkie i chłodne	skąpe

Idąc z Irlandii prosto na wschód, przechodzisz przez trzy pierwsze typy bez żadnej granicy — zima po prostu robi się coraz ostrzejsza. Czwarty wyłamuje się z szeregu: w Atenach deszcz pada zimą.

Ateny — klimat śródziemnomorski

Twoja kolej

Dwie stacje pogodowe leżą na tej samej szerokości geograficznej. Pierwsza notuje w styczniu +5 °C, a w lipcu +16 °C. Druga: styczeń −9 °C, lipiec +21 °C. Która z nich leży bliżej Atlantyku?

Góry: jedno pasmo, dwa klimaty

Wilgotne powietrze znad Atlantyku wchodzi na góry i musi się wznieść. Wznosząc się, ochładza się i zostawia wodę po tej stronie, z której nadciąga wiatr. Za grzbiet przechodzi już przesuszone.

miasto	strona gór	opady rocznie
Bergen	zachodnia, od Atlantyku	ok. 2250 mm
Oslo	wschodnia, za grzbietem	ok. 760 mm

Twoja kolej

Bergen na zachodnim wybrzeżu Norwegii dostaje około 2250 mm deszczu rocznie. Oslo, oddalone o 300 km na wschód, za grzbietem Gór Skandynawskich — tylko około 760 mm. Co to tłumaczy?

Pułapka! „Im dalej na wschód, tym zimniej, bo dalej od równika”

Źle: w Moskwie zimy są ostrzejsze niż w Londynie, bo Moskwa leży dalej od równika.

Ściąga do zapamiętania

Zróżnicowanie klimatu Europy — co trzeba wiedzieć?

TRZY CZYNNIKI: (1) szerokość geograficzna — im dalej na północ, tym niżej stoi Słońce; (2) odległość od Atlantyku — ocean zimą grzeje, latem chłodzi; (3) ukształtowanie powierzchni — góry zatrzymują wilgotne powietrze. PRĄD ZATOKOWY niesie ciepłą wodę z Zatoki Meksykańskiej pod koło podbiegunowe, a wiatry zachodnie wpychają to ciepło na ląd: port w Murmańsku (69°N) nie zamarza, a Bergen (60°N) ma w styczniu +2 °C, choć leżąca dalej na południe Moskwa (56°N) ma −7 °C. AMPLITUDA ROCZNA = średnia najcieplejszego miesiąca minus średnia najzimniejszego. Rośnie z zachodu na wschód: Bergen 13 °C, Warszawa 21 °C, Moskwa 26 °C. Lata są podobne — różnicę robi zima. TYPY KLIMATU: morski (Irlandia, zachód Norwegii — łagodna zima, chłodne lato, deszcz cały rok), przejściowy (Polska — zima raz mroźna, raz z odwilżą), kontynentalny (Rosja — mroźna zima, upalne lato, wielka amplituda), śródziemnomorski (Włochy, Grecja — gorące i SUCHE lato, deszcze zimą), subpolarny (północ Skandynawii, Islandia). GÓRY: Bergen po zachodniej stronie Gór Skandynawskich ma 2250 mm opadów, Oslo za grzbietem tylko 760 mm. NAJCZĘSTSZY BŁĄD: „na wschodzie zimniej, bo dalej od równika” — Bergen leży dalej na północ niż Moskwa i ma cieplejszą zimę. Decyduje odległość od oceanu, nie od równika.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak wytłumaczyć, że woda zimą grzeje, a latem chłodzi?: Najlepiej doświadczeniem z kuchni, bo tu naprawdę widać różnicę. Wstawcie do piekarnika na dziesięć minut blaszkę i garnek z wodą, potem wyjmijcie oba i dotknijcie po chwili: blacha jest już letnia, woda wciąż gorąca. Woda nagrzewa się i stygnie znacznie wolniej niż ciało stałe — a ocean to woda w ilości, której nie da się sobie wyobrazić. Latem pochłania ciepło i nie pozwala wybrzeżu się przegrzać, zimą oddaje je z zapasu i nie pozwala zamarznąć. Ląd nie ma takiego zapasu, dlatego w głębi kontynentu zima jest sroga, a lato upalne.
Dziecko liczy amplitudę i gubi się przy temperaturach ujemnych. Jak to poprawić?: Warto porzucić na chwilę odejmowanie i przejść na termometr albo oś liczbową — amplituda to po prostu ODLEGŁOŚĆ między dwiema kreskami. Od −7 do +19 idziemy siedem kresek do zera i dziewiętnaście dalej, razem 26. Gdy dziecko zobaczy to na osi, wzór 19 − (−7) = 26 przestaje być sztuczką i staje się zapisem tego, co już policzyło. Dwie kontrole warto wpoić na stałe: amplituda nigdy nie jest ujemna (to odległość) i nigdy nie jest mniejsza od samej temperatury lipca, jeśli styczeń był na minusie.
Skąd wziąć prawdziwe dane, żeby dziecko samo sprawdziło te reguły?: Wystarczy dowolny serwis pogodowy z zakładką „klimat” — dla każdego miasta pokazuje średnie miesięczne z wielu lat. Dobry zestaw na jeden wieczór to cztery miasta na podobnej szerokości: Dublin, Berlin, Warszawa i Kazań. Dziecko wypisuje styczeń i lipiec, liczy amplitudę i układa wyniki w kolejności z zachodu na wschód. Liczby rosną i to jest ten moment, w którym reguła przestaje być zdaniem z podręcznika, a staje się czymś, co samo się sprawdziło. Potem można dołożyć Ateny — wyjdą z rytmu, bo o ich klimacie decyduje strefa, a nie odległość od oceanu.

Sprawdź się!

Dlaczego w Bergen (60°N) zima jest znacznie łagodniejsza niż w Moskwie (56°N), choć Bergen leży dalej na północ?

Czym charakteryzuje się klimat kontynentalny?

W Moskwie średnia temperatura stycznia wynosi −7 °C, a lipca +19 °C. Ile wynosi roczna amplituda temperatury?

Który typ klimatu ma gorące i suche lato, a opady głównie zimą?

Bergen dostaje około 2250 mm opadów rocznie, a Oslo, oddalone o 300 km na wschód za grzbietem Gór Skandynawskich — około 760 mm. Skąd taka różnica?

Następny temat

Islandia — kraina wulkanów i gejzerów