Jak wytłumaczyć tabelę zgodności, żeby dziecko jej nie wkuwało?

Zamiast uczyć się szesnastu kratek na pamięć, warto wprowadzić jedną regułę i wyprowadzać z niej resztę: przeciwciała BIORCY nie mogą spotkać antygenów DAWCY. Wystarczy wtedy dopisać obok grupy biorcy jego przeciwciała i sprawdzić, czy dawca wnosi coś, co do nich pasuje. Pomaga obrazek zamka i klucza: antygen to wypustka, przeciwciało to pasujące zagłębienie, a zlepienie następuje tylko wtedy, gdy pasują do siebie. Po dwóch, trzech przykładach dziecko odtwarza całą tabelę samo, a to jest dokładnie ta umiejętność, o którą chodzi na sprawdzianie. Warto ćwiczyć na głos: podajemy grupę biorcy, dziecko wymienia jego przeciwciała, a potem mówi, które grupy dawcy odpadają i dlaczego.

Czy da się przewidzieć grupę krwi dziecka na podstawie grup rodziców?

Tylko częściowo i to dobry temat na rozmowę o dziedziczeniu. Każdy człowiek ma dwa allele, po jednym od rodzica; A i B są równorzędne, a 0 ustępuje obu. Rodzice z grupami A i B mogą mieć dziecko z grupą A, B, AB albo 0 — zależnie od tego, co dokładnie przekażą. Warto też przypomnieć, że grupa jest niezmienna: nie zmienia jej dieta, choroba ani przetoczenie. Ciekawe ćwiczenie domowe: wypisać wszystkie kombinacje alleli dla konkretnej pary rodziców i sprawdzić, które grupy w ogóle mogą się pojawić, a które są wykluczone. Widać wtedy od razu, że dwoje rodziców z grupą 0 nie może mieć dziecka z grupą A ani B, bo nie mają czego przekazać.

Nastolatek chce zostać krwiodawcą. Od czego zacząć i na co uważać?

Oddawać krew można od 18. roku życia, więc wcześniej zostaje przygotowanie i towarzyszenie dorosłemu. Warto sprawdzić na stronie regionalnego centrum krwiodawstwa aktualne wymagania i listę czasowych przeciwwskazań — należą do nich niedawne przeziębienie, antybiotyk, świeży tatuaż lub kolczyk, zabieg stomatologiczny czy podróż w rejony tropikalne. Przed oddaniem trzeba się wyspać, zjeść lekki, nietłusty posiłek i dużo pić, a po pobraniu odpocząć kilkanaście minut i unikać tego dnia wysiłku. Każdy dawca ma przy okazji badaną grupę krwi i podstawowe parametry. Jeśli nastolatek chce pomóc już teraz, może współorganizować szkolną akcję krwiodawstwa.

Grupy krwi i przetaczanie krwi

około 12 minut

W tej lekcji1/11

Przez całe stulecia przetoczenie krwi kończyło się zwykle śmiercią pacjenta i nikt nie wiedział dlaczego. Dopiero w 1901 roku Karl Landsteiner zmieszał w szalce krew swoich współpracowników i zobaczył, że jedne próbki się zlepiają, a inne nie. Tak powstał układ AB0 — i transfuzja z ruletki stała się rutyną.

Antygeny i przeciwciała — zamek i klucz

Na powierzchni erytrocytów sterczą cząsteczki zwane ANTYGENAMI, a w osoczu pływają pasujące do nich PRZECIWCIAŁA. Przeciwciało, które trafi na swój antygen, skleja krwinki w grudki — to AGLUTYNACJA.

Organizm nigdy nie ma przeciwciał przeciw własnym antygenom — inaczej sklejałby własną krew. Dlatego to, co masz na krwinkach, wyklucza to, co masz w osoczu.

Co się dzieje, gdy przeciwciało trafi na swój antygen

Cztery grupy układu AB0

Grupę wyznacza to, jakie antygeny masz na krwinkach. Reszta wynika z tego automatycznie.

Jak często spotyka się poszczególne grupy w Polsce

A 38%
0 36%
B 18%
AB 8%

Prawie trzy czwarte Polaków ma grupę A albo 0

grupa	antygen na krwinkach	przeciwciała w osoczu
A	A	anty-B
B	B	anty-A
AB	A i B	brak
0	brak	anty-A i anty-B

Czynnik Rh — piąta litera przy grupie

Rh to osobny antygen, całkiem niezależny od AB0. Ma go około 85% Polaków — to Rh dodatnie (Rh+). Pozostałe 15% nie ma go wcale i są Rh ujemne (Rh−).

Kto komu może oddać krew

Reguła jest jedna: przeciwciała biorcy nie mogą spotkać antygenów dawcy.

dawca ↓ / biorca →	0	A	B	AB
0	tak	tak	tak	tak
A	nie	tak	nie	tak
B	nie	nie	tak	tak
AB	nie	nie	nie	tak

Twoja kolej

Pacjentowi z grupą B Rh+ podano przez pomyłkę krew grupy A. Co się stanie?

Konflikt serologiczny krok po kroku

1
Konflikt serologiczny: dlaczego dotyczy kolejnej ciąży
Matka jest Rh−, a dziecko odziedziczyło po ojcu Rh+. Dopóki krew matki i płodu się nie miesza, nic się nie dzieje.
2
Konflikt serologiczny: dlaczego dotyczy kolejnej ciąży
W czasie porodu (rzadziej wcześniej) krwinki dziecka przedostają się do krwiobiegu matki. Jej organizm widzi obcy antygen Rh.
3
Konflikt serologiczny: dlaczego dotyczy kolejnej ciąży
Matka wytwarza przeciwciała anty-Rh i zapamiętuje ten antygen. Pierwsza ciąża przebiega przy tym zwykle bez powikłań.
4
Konflikt serologiczny: dlaczego dotyczy kolejnej ciąży
W kolejnej ciąży z dzieckiem Rh+ przeciwciała przenikają przez łożysko i niszczą krwinki płodu — to choroba hemolityczna noworodka.
5
Ta sama droga po podaniu immunoglobuliny anty-D
Zapobiega się temu jednym zastrzykiem. Kobiecie Rh− podaje się immunoglobulinę anty-D, która usuwa krwinki dziecka, zanim jej odporność zdąży je zapamiętać.
Wskazówka
To jeden z najładniejszych przykładów profilaktyki w medycynie: zamiast leczyć skutki, kasuje się sygnał, zanim pamięć immunologiczna go zapisze.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Dlaczego w szpitalu nie przetacza się wszystkim krwi grupy 0 Rh−, skoro pasuje każdemu?

Krwiodawstwo w Polsce

Krew oddaje się w regionalnym centrum krwiodawstwa albo w krwiobusie. Dawcą może zostać osoba w wieku 18–65 lat, ważąca co najmniej 50 kg i zdrowa — kwalifikuje lekarz na podstawie ankiety i badania.

Pułapka! „Mam grupę 0, więc pasuję każdemu i mnie też pasuje każda krew”

Źle: uniwersalny dawca jest jednocześnie uniwersalnym biorcą.

Ściąga do zapamiętania

Grupy krwi, Rh i zasady przetaczania

UKŁAD AB0: grupę wyznaczają ANTYGENY na erytrocytach, a przeciwciała w osoczu są zawsze te przeciwne. A — antygen A, przeciwciała anty-B. B — antygen B, anty-A. AB — antygeny A i B, BRAK przeciwciał. 0 — BRAK antygenów, przeciwciała anty-A i anty-B. Spotkanie przeciwciała z jego antygenem daje AGLUTYNACJĘ, czyli zlepianie krwinek — to groźne powikłanie transfuzji. CZYNNIK Rh: osobny antygen, ma go ok. 85% ludzi (Rh+). Przeciwciała anty-Rh NIE powstają samoistnie — dopiero po kontakcie z krwią Rh+. UNIWERSALNY DAWCA: 0 Rh− (nie wnosi antygenów). UNIWERSALNY BIORCA: AB Rh+ (nie ma przeciwciał). W PRAKTYCE przetacza się krew ZGODNĄ GRUPOWO; 0 Rh− tylko w nagłych wypadkach. KONFLIKT SEROLOGICZNY: matka Rh−, dziecko Rh+; ryzyko dotyczy KOLEJNEJ ciąży; zapobiega mu IMMUNOGLOBULINA ANTY-D. KRWIODAWSTWO w Polsce: 18–65 lat, min. 50 kg, 450 ml, mężczyźni co 8 tygodni, kobiety co 12.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak wytłumaczyć tabelę zgodności, żeby dziecko jej nie wkuwało?: Zamiast uczyć się szesnastu kratek na pamięć, warto wprowadzić jedną regułę i wyprowadzać z niej resztę: przeciwciała BIORCY nie mogą spotkać antygenów DAWCY. Wystarczy wtedy dopisać obok grupy biorcy jego przeciwciała i sprawdzić, czy dawca wnosi coś, co do nich pasuje. Pomaga obrazek zamka i klucza: antygen to wypustka, przeciwciało to pasujące zagłębienie, a zlepienie następuje tylko wtedy, gdy pasują do siebie. Po dwóch, trzech przykładach dziecko odtwarza całą tabelę samo, a to jest dokładnie ta umiejętność, o którą chodzi na sprawdzianie. Warto ćwiczyć na głos: podajemy grupę biorcy, dziecko wymienia jego przeciwciała, a potem mówi, które grupy dawcy odpadają i dlaczego.
Czy da się przewidzieć grupę krwi dziecka na podstawie grup rodziców?: Tylko częściowo i to dobry temat na rozmowę o dziedziczeniu. Każdy człowiek ma dwa allele, po jednym od rodzica; A i B są równorzędne, a 0 ustępuje obu. Rodzice z grupami A i B mogą mieć dziecko z grupą A, B, AB albo 0 — zależnie od tego, co dokładnie przekażą. Warto też przypomnieć, że grupa jest niezmienna: nie zmienia jej dieta, choroba ani przetoczenie. Ciekawe ćwiczenie domowe: wypisać wszystkie kombinacje alleli dla konkretnej pary rodziców i sprawdzić, które grupy w ogóle mogą się pojawić, a które są wykluczone. Widać wtedy od razu, że dwoje rodziców z grupą 0 nie może mieć dziecka z grupą A ani B, bo nie mają czego przekazać.
Nastolatek chce zostać krwiodawcą. Od czego zacząć i na co uważać?: Oddawać krew można od 18. roku życia, więc wcześniej zostaje przygotowanie i towarzyszenie dorosłemu. Warto sprawdzić na stronie regionalnego centrum krwiodawstwa aktualne wymagania i listę czasowych przeciwwskazań — należą do nich niedawne przeziębienie, antybiotyk, świeży tatuaż lub kolczyk, zabieg stomatologiczny czy podróż w rejony tropikalne. Przed oddaniem trzeba się wyspać, zjeść lekki, nietłusty posiłek i dużo pić, a po pobraniu odpocząć kilkanaście minut i unikać tego dnia wysiłku. Każdy dawca ma przy okazji badaną grupę krwi i podstawowe parametry. Jeśli nastolatek chce pomóc już teraz, może współorganizować szkolną akcję krwiodawstwa.

Sprawdź się!

Jakie przeciwciała ma w osoczu osoba z grupą krwi A?

Którą krew można podać pacjentowi z grupą 0 Rh−?

Kiedy istnieje ryzyko konfliktu serologicznego?

Ile krwi pobiera się jednorazowo od dawcy w Polsce?

Co dzieje się przy przetoczeniu krwi niezgodnej grupowo?

Następny temat

Serce i naczynia krwionośne