Jak pokazać dobór naturalny w domowej symulacji?

Wystarczy gazeta z drobnym drukiem jako tło i wycięte kółka: część z tej samej gazety, część z kolorowego papieru. Rozsypujecie po pięćdziesiąt jednych i drugich, a dziecko przez dziesięć sekund zbiera „ofiary” pęsetą, patrząc tylko na tło. Po policzeniu zostaje wyraźna przewaga kółek maskujących się. Powtórzenie na białym obrusie odwraca wynik i pokazuje, że przystosowanie zależy od tła, a nie jest cechą samą w sobie.

Dziecko mówi, że zwierzę „przystosowało się”, jakby zrobiło to świadomie. Prostować?

Warto, bo to najczęstsza wada językowa w wypracowaniach i na sprawdzianach. Zamiast „ptak wykształcił dziób, żeby jeść nasiona” lepiej: „ptaki z mocniejszym dziobem częściej przeżywały i miały potomstwo, więc takich dziobów przybywało”. Ta sama zamiana działa w każdym przykładzie, a ćwiczy dokładnie tę różnicę, o którą pyta egzamin: między celem a skutkiem selekcji.

Po co uczyć się o oporności bakterii, skoro to temat medyczny?

Bo to jedyny przykład doboru naturalnego, który dotyka rodziny bezpośrednio. Z niego wynikają dwie praktyczne zasady: antybiotyk bierzemy tylko wtedy, gdy przepisał go lekarz, i dokładnie tak długo, jak zalecił. Przerwana na własną rękę kuracja zostawia przy życiu bakterie najbardziej odporne, czyli robi dokładnie to, czego chcemy uniknąć. To dobry moment, żeby połączyć biologię z decyzją, którą podejmuje się w domu.

Dobór naturalny i przystosowania

około 15 minut

W tej lekcji1/9

Bakterie oporne na antybiotyki nie „nauczyły się” obrony. Zawsze było ich kilka wśród miliardów — a antybiotyk usunął całą resztę i zostawił im pusty plac. Dobór naturalny widać dziś w każdym szpitalu i działa dokładnie tak samo od miliardów lat.

Cztery warunki, i mechanizm rusza sam

Dobór naturalny nie wymaga niczyjego zamiaru — rusza sam, gdy cztery warunki są spełnione naraz. Opisał go Karol Darwin w 1859 roku w książce O powstawaniu gatunków.

Cztery warunki, po których mechanizm rusza sam

Skąd bierze się zmienność

Mutacje — przypadkowe zmiany w DNA. Zdarzają się bez związku z potrzebami organizmu: żadna żyrafa nie „zamówiła” dłuższej szyi.

Ćmy w Anglii — dobór naturalny w 50 lat

1
98 %
2 %
Przed rewolucją przemysłową. Pnie brzóz porastały jasne porosty. Jasne ćmy krępaka brzozowego były na nich niewidoczne, ciemne odmiany — łatwym łupem dla ptaków.
2
Uprzemysłowienie. Sadza zabija porosty i osiada na pniach. Teraz to jasne ćmy odcinają się od tła.
3
Selekcja. Ptaki zjadają częściej te dobrze widoczne. Ciemne mają więcej potomstwa, bo częściej dożywają rozmnażania.
4
10 %
90 %
Wynik po kilkudziesięciu latach. W okolicach przemysłowych proporcje się odwróciły. Zmieniła się populacja, nie pojedyncze owady.
5
Sprawdzian dla teorii. Po wprowadzeniu przepisów o czystości powietrza porosty wróciły — a wraz z nimi jasne ćmy. Przewidywanie się sprawdziło.
Wskazówka
Zwróć uwagę: ani jedna ćma nie zmieniła koloru w ciągu życia. Zmieniły się proporcje w populacji.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Dlaczego w szpitalach pojawiają się bakterie oporne na antybiotyki?

Przystosowanie to nie doskonałość

Przystosowanie (adaptacja) to cecha, która w danych warunkach zwiększa szansę na przeżycie i potomstwo.

Twoja kolej

Które zdanie poprawnie opisuje powstanie długiej szyi u żyrafy?

Pułapka! „Przeżywa najsilniejszy”

Źle: ewolucja to walka, w której wygrywa najsilniejszy osobnik.

Ściąga do zapamiętania

Dobór naturalny — jak działa?

AUTOR: KAROL DARWIN, „O powstawaniu gatunków” (1859). WALKA O BYT to nadmiar potomstwa przy ograniczonych zasobach — nie bójka, tylko brak miejsca dla wszystkich. CZTERY WARUNKI, po których mechanizm rusza sam: 1) ZMIENNOŚĆ — osobniki różnią się od siebie; 2) DZIEDZICZENIE — część różnic przechodzi na potomstwo; 3) NADMIAR POTOMSTWA — rodzi się więcej, niż może przeżyć; 4) SELEKCJA — częściej przeżywają i mają potomstwo osobniki lepiej dopasowane do warunków. Skutek: w kolejnym pokoleniu tych cech jest więcej. ŹRÓDŁA ZMIENNOŚCI: MUTACJE (przypadkowe, niezależne od potrzeb) i ROZMNAŻANIE PŁCIOWE (nowe kombinacje cech). Dobór NICZEGO NIE TWORZY — wybiera spośród tego, co już powstało. PRZYSTOSOWANIE (ADAPTACJA) to cecha zwiększająca szansę przeżycia i potomstwa W DANYCH WARUNKACH; po zmianie warunków ta sama cecha bywa obciążeniem, a wiele przystosowań to kompromisy. PRZYKŁADY: krępak brzozowy (ciemne ćmy wyparły jasne w okolicach przemysłowych, a po oczyszczeniu powietrza jasne wróciły), bakterie oporne na antybiotyki (lek zabija wrażliwe, oporne zostają). BŁĄD DO UNIKNIĘCIA: nie „przeżywa najsilniejszy”, tylko najlepiej dopasowany — i nie chodzi o przeżycie, tylko o liczbę potomstwa.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak pokazać dobór naturalny w domowej symulacji?: Wystarczy gazeta z drobnym drukiem jako tło i wycięte kółka: część z tej samej gazety, część z kolorowego papieru. Rozsypujecie po pięćdziesiąt jednych i drugich, a dziecko przez dziesięć sekund zbiera „ofiary” pęsetą, patrząc tylko na tło. Po policzeniu zostaje wyraźna przewaga kółek maskujących się. Powtórzenie na białym obrusie odwraca wynik i pokazuje, że przystosowanie zależy od tła, a nie jest cechą samą w sobie.
Dziecko mówi, że zwierzę „przystosowało się”, jakby zrobiło to świadomie. Prostować?: Warto, bo to najczęstsza wada językowa w wypracowaniach i na sprawdzianach. Zamiast „ptak wykształcił dziób, żeby jeść nasiona” lepiej: „ptaki z mocniejszym dziobem częściej przeżywały i miały potomstwo, więc takich dziobów przybywało”. Ta sama zamiana działa w każdym przykładzie, a ćwiczy dokładnie tę różnicę, o którą pyta egzamin: między celem a skutkiem selekcji.
Po co uczyć się o oporności bakterii, skoro to temat medyczny?: Bo to jedyny przykład doboru naturalnego, który dotyka rodziny bezpośrednio. Z niego wynikają dwie praktyczne zasady: antybiotyk bierzemy tylko wtedy, gdy przepisał go lekarz, i dokładnie tak długo, jak zalecił. Przerwana na własną rękę kuracja zostawia przy życiu bakterie najbardziej odporne, czyli robi dokładnie to, czego chcemy uniknąć. To dobry moment, żeby połączyć biologię z decyzją, którą podejmuje się w domu.

Sprawdź się!

Co jest źródłem zmienności, na której działa dobór naturalny?

Które sformułowanie opisuje dobór naturalny poprawnie?

Dlaczego w okolicach przemysłowych Anglii przybyło ciemnych ćm krępaka?

Czym jest przystosowanie (adaptacja)?

Co robi antybiotyk w populacji bakterii?

Następny temat

Jak powstają nowe gatunki