Jak zapamiętać kolejność stref bez wkuwania listy?

Najlepiej działa jeden ruch palcem po mapie ściennej albo po globusie: z Alaski prosto w dół do Ziemi Ognistej, głośno nazywając to, co się mija. Kolejność nie jest przypadkowa i nie trzeba jej pamiętać jako listy — wystarczy wiedzieć, że im bliżej równika, tym cieplej i wilgotniej, a potem wszystko powtarza się w odwrotnej kolejności. Sprawdzianem, czy dziecko naprawdę to rozumie, jest pytanie postawione odwrotnie: „co rośnie na 45. równoleżniku południowym?”. Jeśli odpowie „step, tak jak w Patagonii”, temat jest zrobiony. Warto też połączyć nazwy w pary: prerie i pampa to ten sam step po dwóch stronach równika.

Czy naprawdę trzeba umieć liczyć rozciągłość południkową?

Tak, bo to jedno z najczęściej powtarzanych zadań obliczeniowych z geografii i punktowane jest za tok rachunku, a nie za samą liczbę. Cały schemat to trzy linijki: różnica szerokości geograficznych, przeliczenie na kilometry przez 111 km na stopień, wynik z jednostką. Najczęstszy błąd jest jeden i zawsze ten sam — gdy punkty leżą po przeciwnych stronach równika, szerokości trzeba DODAĆ, a nie odjąć. Warto poćwiczyć to na dwóch przykładach: Ameryka (72°N i 56°S, czyli dodawanie) oraz Polska (54°50′N i 49°N, czyli odejmowanie). Kiedy dziecko samo powie, dlaczego raz jest plus, a raz minus, nie pomyli tego na sprawdzianie.

Skąd wziąć dobre zdjęcia amerykańskich krajobrazów?

Wystarczy widok satelitarny w darmowej mapie internetowej i cztery zapytania: Amazonia, Dolina Śmierci, prerie Kansas i Patagonia. Kolory mówią wszystko bez jednego słowa komentarza — ciemna zieleń, żółty piasek, jasnozielona szachownica pól i szarobrunatny step. Bardzo dobrze działa też porównanie skali w tej samej aplikacji: najpierw obrys Polski, potem obrys Wielkich Jezior. Wtedy zdanie „cztery piąte Polski” przestaje być liczbą do zapamiętania, a staje się obrazkiem. Jeśli dziecko lubi filmy, warto poszukać nagrań z lotu ptaka nad wodospadem Iguazú — 275 kaskad na froncie prawie trzykilometrowym robi wrażenie, którego żaden podręcznik nie odda.

Ameryka Północna i Południowa — środowisko przyrodnicze

około 12 minut

W tej lekcji1/10

Startuję z tundry na północy Kanady, gdzie w czerwcu leży jeszcze śnieg, i lecę cały czas prosto na południe. Po drodze mijam tajgę, prerie, pustynię, dżunglę, step — i ląduję znowu w tundrze, na Ziemi Ognistej. Jeden lot, wszystkie strefy klimatyczne Ziemi. Żadnego innego kontynentu tak się nie da przelecieć, bo żaden nie jest tak długi.

Dwa kontynenty, jeden wąski przesmyk

Ameryka to nie jeden kontynent. To dwa: Ameryka Północna i Ameryka Południowa. Razem mają około 42 mln km², czyli ponad jedną czwartą wszystkich lądów Ziemi.

Ameryka Północna
Ameryka Południowa

Dwa kontynenty połączone Przesmykiem Panamskim — 14 200 km z północy na południe

Ile Ameryka ma z północy na południe

1
Bierzemy skrajne punkty obu Ameryk: na północy Przylądek Murchison w Kanadzie, na południu Przylądek Horn na wyspie u brzegów Ziemi Ognistej. Odczytujemy ich szerokość geograficzną.
$72°\text{N} \quad 56°\text{S}$
2
Punkty leżą po przeciwnych stronach równika, więc szerokości nie odejmujemy, tylko dodajemy — inaczej zgubilibyśmy całą półkulę.
$72° + 56° = 128°$
3
Zamieniamy stopnie na kilometry. Południk ma około 40 000 km na pełne 360°, więc jeden stopień szerokości to zawsze ta sama odległość.
$40\,000\text{ km} : 360 \approx 111\text{ km}$
4
Mnożymy różnicę stopni przez długość jednego stopnia.
$128 \cdot 111\text{ km} \approx 14\,200\text{ km}$
5
Wynik: około 14 200 km. Polska ma rozciągłość południkową 5°50′, czyli jakieś 650 km. Podzielmy jedno przez drugie.
$14\,200\text{ km} : 650\text{ km} \approx 22$
Wskazówka
Dwadzieścia dwie Polski ułożone jedna nad drugą. Na takiej osi po prostu MUSZĄ zmieścić się wszystkie strefy klimatyczne — i to po dwa razy, bo za równikiem powtarzają się lustrzanie.

Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie strefy klimatyczne na jednej osi

idąc z północy na południe	strefa klimatyczna	krajobraz
Alaska, północ Kanady	okołobiegunowa	tundra
środkowa Kanada	umiarkowana chłodna	tajga
środkowe USA	umiarkowana ciepła	prerie
Kalifornia, północny Meksyk	podzwrotnikowa i zwrotnikowa	pustynie
Amazonia	równikowa	selwa
Argentyna nad La Platą	umiarkowana ciepła	pampa
Patagonia	umiarkowana chłodna	step i półpustynia
Ziemia Ognista	okołobiegunowa	tundra

Zwróć uwagę na lustro: tundra jest na obu końcach, a step raz nazywa się prerią, raz pampą. To ta sama strefa, tylko po drugiej stronie równika.

Góry biegną tu z północy na południe — i to zmienia wszystko

Kordyliery ciągną się od Alaski po Panamę, Andy od Panamy po Ziemię Ognistą. Andy mają ponad 7000 km i są najdłuższym łańcuchem górskim świata. Oba pasma trzymają się zachodnich wybrzeży i biegną południkowo — z północy na południe.

Góry biegną południkowo wzdłuż zachodnich brzegów, więc masy powietrza wędrują wzdłuż kontynentu bez przeszkód

Twoja kolej

W stanie Kansas notuje się co roku kilkadziesiąt tornad, w Polsce najwyżej kilka słabych trąb powietrznych. Co jest główną przyczyną tej różnicy?

Rekordy obu Ameryk

rekord	gdzie	liczba
najzasobniejsza rzeka świata	Amazonka	ok. 200 000 m³ wody na sekundę
najdłuższa rzeka Ameryki Północnej	Missisipi z Missouri	ok. 6000 km
największe jezioro słodkowodne świata	Jezioro Górne	82 100 km²
najwyższy szczyt półkuli zachodniej	Aconcagua w Andach	6961 m n.p.m.
najniższy punkt Ameryki Północnej	Dolina Śmierci	86 m p.p.m.

Pięć Wielkich Jezior ma razem około 245 000 km² — cztery piąte Polski. Woda przelewa się z jednego do drugiego i między Erie a Ontario spada z 51-metrowego progu: to Wodospad Niagara. Na granicy Brazylii i Argentyny huczy Iguazú — 275 kaskad na froncie 2,7 km. Trzecia wielka rzeka południa to Parana.

Twoja kolej

Nil bywa podawany jako najdłuższa rzeka świata. Dlaczego mimo to najzasobniejszą w wodę rzeką Ziemi jest Amazonka?

Pułapka! „Ameryka to jeden wielki kontynent”

Źle: Ameryka to jeden ląd od Alaski po Ziemię Ognistą, tylko w środku trochę zwężony.

Ściąga do zapamiętania

Ameryka Północna i Południowa — środowisko przyrodnicze. Co trzeba wiedzieć?

DWA KONTYNENTY: Ameryka Północna i Południowa, razem ok. 42 mln km² (ponad 1/4 lądów Ziemi), połączone Przesmykiem Panamskim szerokim w najwęższym miejscu na ok. 50 km; wypiętrzył się dopiero ok. 3 mln lat temu, wcześniej były osobnymi lądami. ROZCIĄGŁOŚĆ POŁUDNIKOWA: od 72°N (Przylądek Murchison) do 56°S (Przylądek Horn), czyli 72 + 56 = 128°; 128 × 111 km ≈ 14 200 km, ponad dwadzieścia razy więcej niż Polska. SKUTEK: występują tu WSZYSTKIE strefy klimatyczne, i to lustrzanie po obu stronach równika. KRAJOBRAZY od północy: tundra, tajga, prerie, pustynie, selwa (las równikowy Amazonii), pampa, step Patagonii, znowu tundra. GÓRY: Kordyliery (Alaska–Panama) i Andy (ponad 7000 km, najdłuższe na świecie) biegną POŁUDNIKOWO wzdłuż zachodnich wybrzeży; między nimi a Atlantykiem rozległe niziny. DLATEGO masy powietrza z Arktyki i znad Zatoki Meksykańskiej spotykają się bez żadnej bariery — stąd tornada i fale mrozu w USA. W Europie Alpy i Karpaty leżą w poprzek i to blokują. WODY: Amazonka najzasobniejsza na świecie (ok. 200 000 m³/s), Missisipi ok. 6000 km, Parana; Wielkie Jeziora ok. 245 000 km² z Jeziorem Górnym (największe słodkowodne świata, 82 100 km²), Wodospad Niagara (51 m) i Iguazú (275 kaskad). REKORDY: Aconcagua 6961 m n.p.m. (najwyższy szczyt półkuli zachodniej), Dolina Śmierci 86 m p.p.m.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak zapamiętać kolejność stref bez wkuwania listy?: Najlepiej działa jeden ruch palcem po mapie ściennej albo po globusie: z Alaski prosto w dół do Ziemi Ognistej, głośno nazywając to, co się mija. Kolejność nie jest przypadkowa i nie trzeba jej pamiętać jako listy — wystarczy wiedzieć, że im bliżej równika, tym cieplej i wilgotniej, a potem wszystko powtarza się w odwrotnej kolejności. Sprawdzianem, czy dziecko naprawdę to rozumie, jest pytanie postawione odwrotnie: „co rośnie na 45. równoleżniku południowym?”. Jeśli odpowie „step, tak jak w Patagonii”, temat jest zrobiony. Warto też połączyć nazwy w pary: prerie i pampa to ten sam step po dwóch stronach równika.
Czy naprawdę trzeba umieć liczyć rozciągłość południkową?: Tak, bo to jedno z najczęściej powtarzanych zadań obliczeniowych z geografii i punktowane jest za tok rachunku, a nie za samą liczbę. Cały schemat to trzy linijki: różnica szerokości geograficznych, przeliczenie na kilometry przez 111 km na stopień, wynik z jednostką. Najczęstszy błąd jest jeden i zawsze ten sam — gdy punkty leżą po przeciwnych stronach równika, szerokości trzeba DODAĆ, a nie odjąć. Warto poćwiczyć to na dwóch przykładach: Ameryka (72°N i 56°S, czyli dodawanie) oraz Polska (54°50′N i 49°N, czyli odejmowanie). Kiedy dziecko samo powie, dlaczego raz jest plus, a raz minus, nie pomyli tego na sprawdzianie.
Skąd wziąć dobre zdjęcia amerykańskich krajobrazów?: Wystarczy widok satelitarny w darmowej mapie internetowej i cztery zapytania: Amazonia, Dolina Śmierci, prerie Kansas i Patagonia. Kolory mówią wszystko bez jednego słowa komentarza — ciemna zieleń, żółty piasek, jasnozielona szachownica pól i szarobrunatny step. Bardzo dobrze działa też porównanie skali w tej samej aplikacji: najpierw obrys Polski, potem obrys Wielkich Jezior. Wtedy zdanie „cztery piąte Polski” przestaje być liczbą do zapamiętania, a staje się obrazkiem. Jeśli dziecko lubi filmy, warto poszukać nagrań z lotu ptaka nad wodospadem Iguazú — 275 kaskad na froncie prawie trzykilometrowym robi wrażenie, którego żaden podręcznik nie odda.

Sprawdź się!

Skrajnie północny punkt Ameryki leży na 72°N, skrajnie południowy na 56°S. Jaka jest rozciągłość południkowa obu Ameryk w stopniach?

Dlaczego w środkowych Stanach Zjednoczonych zdarzają się i tornada, i gwałtowne fale mrozu sięgające Zatoki Meksykańskiej?

Jak nazywa się step Ameryki Południowej, rozciągający się w Argentynie i Urugwaju?

Które zdanie o wodach obu Ameryk jest prawdziwe?

Kolega mówi: „Ameryka to jeden kontynent, tylko w środku wąski”. Co jest w tym zdaniu nie tak?

Następny temat

Tornada i cyklony tropikalne w Ameryce Północnej