Skąd wziąć wiarygodne dane o klimacie Polski, a nie o klimacie w internecie?

Podstawowym źródłem jest Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, który publikuje roczne biuletyny i podsumowania klimatyczne z serii pomiarowych sięgających XIX wieku — to stamtąd pochodzą liczby z tej lekcji. Dane globalne udostępniają europejski program Copernicus i raporty IPCC, czyli zespołu, który zbiera dorobek tysięcy naukowców. Warto przy okazji nauczyć dziecko odruchu sprawdzania trzech rzeczy przy każdym wykresie: kto mierzył, w jakich latach i czy oś pionowa zaczyna się od zera.

Dziecko powtarza, że skoro była mroźna zima, to ocieplenia nie ma. Co odpowiedzieć?

Nie warto się spierać, warto policzyć. Wystarczy wejść na dane IMGW i wypisać średnią roczną temperaturę dla najbliższej stacji z ostatnich trzydziestu lat, a potem z lat 1961–1990. Różnica wyjdzie sama i jest to mocniejszy argument niż jakiekolwiek zapewnienie. Pomaga też porównanie z rosnącym dzieckiem: w niektórych miesiącach nie przybywa ani centymetra, a mimo to nikt nie twierdzi, że rosnąć przestało — bo patrzymy na pomiar sprzed roku, a nie sprzed tygodnia.

Jak rozmawiać o tym, żeby dziecko się nie bało?

Najlepiej działa kolejność: najpierw mechanizm, potem dane, na końcu to, co realnie się robi. Strach bierze się z bezradności, a nie z wiedzy — dziecko, które rozumie, dlaczego gazy cieplarniane zatrzymują ciepło, i widzi, że miasta sadzą drzewa, a energetyka się zmienia, ma temat pod kontrolą. Dobrze też pokazać przykład rozwiązanego problemu atmosferycznego: dziura ozonowa zaczęła się zmniejszać po tym, jak świat wycofał freony. To nie znaczy, że będzie łatwo — znaczy, że takie sprawy da się prowadzić.

Zmiany klimatu i ich skutki dla Polski

około 12 minut

W tej lekcji1/10

Bociany są w tej sprawie świadkiem, którego trudno podważyć. Moi pradziadowie wracali z Afryki do gniazda pod Zamościem na świętego Józefa, czyli w połowie marca. Ja przylatuję pod koniec lutego i zdarza się, że zastaję już zieloną łąkę. Nikt nam nie kazał zmienić terminu — po prostu wiosna zaczyna się wcześniej niż sto lat temu. Dziś sprawdzimy, co dokładnie zmierzono w polskim klimacie i skąd się to bierze.

Efekt cieplarniany w trzech krokach — i czwarty, który jest problemem

1
Efekt cieplarniany: atmosfera przepuszcza światło, ale zatrzymuje część ciepła
Promieniowanie dochodzi. Słońce ma na powierzchni około 5500 °C i świeci głównie światłem widzialnym. Dla takiego promieniowania atmosfera jest niemal przezroczysta, więc dolatuje ono do gruntu i go nagrzewa.
$5500\,°C \rightarrow \text{promieniowanie widzialne}$
2
Efekt cieplarniany: atmosfera przepuszcza światło, ale zatrzymuje część ciepła
Ziemia oddaje ciepło. Nagrzany grunt też promieniuje, ale ma raptem kilkanaście stopni, więc wysyła promieniowanie podczerwone — niewidoczne, o dłuższej fali.
$15\,°C \rightarrow \text{promieniowanie podczerwone}$
3
Efekt cieplarniany: atmosfera przepuszcza światło, ale zatrzymuje część ciepła
Gazy zatrzymują. I tu jest cały mechanizm: dla podczerwieni atmosfera przezroczysta już nie jest. Para wodna, dwutlenek węgla i metan pochłaniają ją i część oddają z powrotem w dół.
$\mathrm{H_2O},\ \mathrm{CO_2},\ \mathrm{CH_4}$
4
Efekt naturalny jest nam potrzebny. Bez tych gazów średnia temperatura Ziemi wynosiłaby około −18 °C i planeta byłaby lodową kulą. Jest +15 °C. Te 33 stopnie różnicy to zasługa efektu cieplarnianego.
$-18\,°C \rightarrow +15\,°C,\quad \Delta t = 33\,°C$
5
Problemem jest wzmocnienie. Spalanie węgla, ropy i gazu podniosło stężenie $\mathrm{CO_2}$ z około 280 części na milion przed epoką przemysłową do ponad 420 dzisiaj. Koc nie pojawił się — zrobił się grubszy.
$280\ \mathrm{ppm} \rightarrow 425\ \mathrm{ppm}$
Wskazówka
Zapamiętaj to rozróżnienie, bo bez niego cała reszta się myli: efekt cieplarniany jest dobry, jego wzmocnienie jest kłopotem.

Wszystkie kroki za Tobą!

Co już zmierzono w Polsce

To nie są prognozy, tylko odczyty z termometrów i deszczomierzy IMGW.

średnia roczna temperatura Polski, dekada po dekadzie

Od lat 80. każda dekada jest cieplejsza od poprzedniej; lata 2011–2020 są o blisko 2 °C cieplejsze niż lata 60.

co	zmiana
średnia roczna temperatura	wzrost o około 2 °C od połowy XX w.
najcieplejsze lata pomiarów	wszystkie przypadły po roku 2000
okres wegetacyjny	dłuższy o 2–3 tygodnie
dni z pokrywą śnieżną	wyraźnie mniej, zwłaszcza na zachodzie
dni upalne (powyżej 30 °C)	kilka razy więcej niż w latach 60.

Twoja kolej

Które z tych zdań jest dowodem na zmianę KLIMATU, a nie opisem pogody?

Rolnictwo, las, zdrowie, narty

Rolnictwo. Dłuższy okres wegetacyjny to plus — kukurydza i winorośl przesuwają się na północ, a winnic jest w Polsce już ponad pięćset. Ale susze rolnicze przychodzą częściej, a jeden przymrozek po ciepłym marcu potrafi zmarnować kwitnące sady.

Zima, śnieg i Bałtyk

Turystyka zimowa. Sezon narciarski w Beskidach i Sudetach jest krótszy i mniej pewny; stoki utrzymują się dzięki armatkom, a te potrzebują wody i prądu — więc problem wraca tam, skąd wyszedł.

Pułapka! „Była mroźna zima, więc żadnego ocieplenia nie ma”

Źle: w styczniu było −20 °C przez tydzień, a to przecież przeczy ociepleniu.

Łagodzenie i adaptacja — dwie różne robotki

Odpowiedź na zmianę klimatu ma dwie części i mylenie ich prowadzi do jałowych sporów.

Dwie odpowiedzi, dwa różne miejsca w łańcuchu: łagodzenie hamuje przyczynę, adaptacja — skutki

	łagodzenie	adaptacja
co robi	zmniejsza przyczynę	zmniejsza skutki
przykład	OZE zamiast węgla, pompy ciepła	retencja, drzewa w mieście, odporniejsze odmiany zbóż
kiedy widać efekt	po dziesięcioleciach, globalnie	od razu, lokalnie

Twoja kolej

Po fali upałów miasto wycina beton z rynku, sadzi kilkadziesiąt drzew i buduje ogrody deszczowe. Jak nazwiemy to działanie?

Ściąga do zapamiętania

Zmiany klimatu i ich skutki dla Polski — co trzeba wiedzieć?

MECHANIZM W TRZECH KROKACH: 1) Słońce świeci światłem widzialnym, dla którego atmosfera jest przezroczysta — promieniowanie nagrzewa grunt; 2) grunt oddaje ciepło jako promieniowanie podczerwone; 3) para wodna, dwutlenek węgla i metan pochłaniają podczerwień i część oddają w dół. Efekt cieplarniany jest NATURALNY i POTRZEBNY: bez niego średnia temperatura Ziemi wynosiłaby −18 °C zamiast +15 °C. Problemem jest jego WZMOCNIENIE — stężenie CO₂ wzrosło z ok. 280 do ponad 420 części na milion przez spalanie węgla, ropy i gazu. CO ZMIERZONO W POLSCE: średnia roczna temperatura wyższa o ok. 2 °C od połowy XX w., wszystkie najcieplejsze lata po roku 2000, okres wegetacyjny dłuższy o 2–3 tygodnie, mniej dni z pokrywą śnieżną, kilkakrotnie więcej dni upalnych, gwałtowniejsze ulewy i dłuższe okresy bezopadowe, poziom Bałtyku wyższy o ok. 2–3 mm rocznie. SKUTKI: rolnictwo — dłuższy sezon i nowe uprawy, ale częstsze susze i przymrozki po ciepłym marcu; las — kornik w osłabionych świerczynach i pożary; zdrowie — fale upałów, kleszcze dalej na północ; turystyka — krótszy i mniej pewny sezon narciarski. DWIE ODPOWIEDZI: ŁAGODZENIE zmniejsza przyczynę (mniej emisji: OZE, ocieplanie domów, pompy ciepła), ADAPTACJA zmniejsza skutki (retencja, drzewa i mniej betonu w miastach, odporniejsze odmiany). Potrzebne są obie. BŁĄD DO OMINIĘCIA: mroźna zima niczego nie obala — klimat to średnia z co najmniej 30 lat, a pojedyncza zima to pogoda.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Skąd wziąć wiarygodne dane o klimacie Polski, a nie o klimacie w internecie?: Podstawowym źródłem jest Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, który publikuje roczne biuletyny i podsumowania klimatyczne z serii pomiarowych sięgających XIX wieku — to stamtąd pochodzą liczby z tej lekcji. Dane globalne udostępniają europejski program Copernicus i raporty IPCC, czyli zespołu, który zbiera dorobek tysięcy naukowców. Warto przy okazji nauczyć dziecko odruchu sprawdzania trzech rzeczy przy każdym wykresie: kto mierzył, w jakich latach i czy oś pionowa zaczyna się od zera.
Dziecko powtarza, że skoro była mroźna zima, to ocieplenia nie ma. Co odpowiedzieć?: Nie warto się spierać, warto policzyć. Wystarczy wejść na dane IMGW i wypisać średnią roczną temperaturę dla najbliższej stacji z ostatnich trzydziestu lat, a potem z lat 1961–1990. Różnica wyjdzie sama i jest to mocniejszy argument niż jakiekolwiek zapewnienie. Pomaga też porównanie z rosnącym dzieckiem: w niektórych miesiącach nie przybywa ani centymetra, a mimo to nikt nie twierdzi, że rosnąć przestało — bo patrzymy na pomiar sprzed roku, a nie sprzed tygodnia.
Jak rozmawiać o tym, żeby dziecko się nie bało?: Najlepiej działa kolejność: najpierw mechanizm, potem dane, na końcu to, co realnie się robi. Strach bierze się z bezradności, a nie z wiedzy — dziecko, które rozumie, dlaczego gazy cieplarniane zatrzymują ciepło, i widzi, że miasta sadzą drzewa, a energetyka się zmienia, ma temat pod kontrolą. Dobrze też pokazać przykład rozwiązanego problemu atmosferycznego: dziura ozonowa zaczęła się zmniejszać po tym, jak świat wycofał freony. To nie znaczy, że będzie łatwo — znaczy, że takie sprawy da się prowadzić.

Sprawdź się!

Na czym polega naturalny efekt cieplarniany?

O ile mniej więcej wzrosła średnia roczna temperatura w Polsce od połowy XX wieku?

Które zdanie opisuje KLIMAT, a nie pogodę?

Które działanie jest ADAPTACJĄ do zmian klimatu, a nie ich łagodzeniem?

Który skutek zmian klimatu jest w Polsce już zmierzony, a nie tylko przewidywany?

Następny temat

Wpływ środowiska przyrodniczego na gospodarkę Polski