Jak sprawdzić tę wiedzę bez wychodzenia z kuchni?

Najprościej obejść mieszkanie z listą: solniczka, opakowanie sody, pasta do zębów ze składem na tubce, worek nawozu, pudełko kredy. Przy każdej rzeczy jedno pytanie: nazwa zwyczajowa, nazwa chemiczna, wzór. Dobry domowy pokaz to skorupka jajka albo kawałek kredy zalany octem — syczenie to CO_2 uciekający z węglanu wapnia. Ta sama reakcja tłumaczy, dlaczego kwaśne deszcze niszczą wapienne pomniki.

Dziecko myli sodę oczyszczoną z solą kuchenną. Jak to rozdzielić?

Warto oprzeć się na roli, jaką każda pełni: sól kuchenna doprawia i konserwuje, soda wytwarza gaz. Pomaga porównanie wzorów: NaCl i NaHCO_3 mają wspólny sód, ale zupełnie inne reszty kwasowe — i to reszta decyduje o zachowaniu. Sprawdzian domowy: łyżeczka sody plus ocet daje burzę bąbelków, łyżeczka soli plus ocet nie daje nic.

Po co uczyć się nazw typu „siarczan(VI) wapnia”, skoro wszyscy mówią „gips”?

Bo nazwa chemiczna jest instrukcją obsługi: mówi, z czego związek jest zbudowany i czego się po nim spodziewać, a nazwa zwyczajowa tylko go wskazuje. Na sprawdzianie i na egzaminie ósmoklasisty zadania operują nazwami systematycznymi i wzorami, więc dziecko musi umieć chodzić w obie strony: od „gips” do CaSO_4 i z powrotem. Ćwiczy się to w minutę — fiszki z lekcji nadają się do tego wprost.

Zastosowania soli w życiu codziennym

około 8 minut

W tej lekcji1/8

Solniczka na stole, kreda przy tablicy, soda w cieście, gips na złamanej ręce, worek saletry w ogrodzie i pasta do zębów w łazience — to wszystko sole, choć tylko jedną z nich sypie się na ziemniaki. Sprawdźmy, ile soli mijasz każdego dnia, nawet o tym nie wiedząc.

„Sól” to nazwisko rodowe, nie imię

Gdy chemik mówi sól, nie myśli o solniczce. Sól to każdy związek, w którym metal połączony jest z resztą kwasową — a takich związków są tysiące:

wzór	nazwa chemiczna	znasz to jako
$\mathrm{NaCl}$	chlorek sodu	sól kuchenna
$\mathrm{CaCO}_3$	węglan wapnia	kreda, wapień
$\mathrm{NaHCO}_3$	wodorowęglan sodu	soda oczyszczona
$\mathrm{CaSO}_4$	siarczan(VI) wapnia	gips
$\mathrm{KNO_3}$	azotan(V) potasu	saletra

Sól kuchenna jest w tej rodzinie po prostu najsłynniejsza.

Sole z kuchni i z łazienki

Chlorek sodu $\mathrm{NaCl}$ . Wyciąga wodę z żywności, więc solone ryby, ogórki i wędliny nie psują się miesiącami — konserwowanie solą jest starsze niż lodówka. Zimą ta sama sól jedzie na drogi: woda z solą zamarza dopiero poniżej zera, więc lód topnieje.

Obserwacja: woda wapienna mętnieje — to dowód, że z sody uchodzi CO₂; w piekarniku ten sam gaz podnosi ciasto

Ogrzana soda oczyszczona wydziela dwutlenek węgla

Wodorowęglan sodu $\mathrm{NaHCO}_3$ . Ogrzany rozkłada się i wydziela $\mathrm{CO_2}$ — bąbelki tego gazu podnoszą ciasto. Ten sam gaz dusi płomień w gaśnicach proszkowych typu BC, a twarde ziarenka sody szorują garnek, nie rysując go.

Fluorek sodu $\mathrm{NaF}$ . Dodatek do past do zębów: wzmacnia szkliwo przeciw próchnicy.

Sole z apteki, z budowy i z ogrodu

Węglan wapnia $\mathrm{CaCO}_3$ . Ta jedna sól buduje kredę, wapień, muszle i skorupki jaj, a w aptece siedzi w tabletkach na zgagę — zobojętnia nadmiar kwasu w żołądku.

Obserwacja: z kredy unoszą się bąbelki CO₂ — tak samo syczy skorupka jajka i tak niszczeje wapienny nagrobek w kwaśnym deszczu

Węglan wapnia w kwasie

Siarczan(VI) wapnia $\mathrm{CaSO}_4$ . Zalany wodą tężeje w kilkanaście minut: stąd opatrunek gipsowy na złamanej ręce, płyty gipsowo-kartonowe i gładź na ścianie.

Azotan(V) potasu $\mathrm{KNO_3}$ . Saletra: nawóz, bo daje roślinie azot i potas naraz. Bywa też składnikiem soli peklującej (na etykietach E252).

Chlorek wapnia $\mathrm{CaCl}_2$ . Chłonie wilgoć — pracuje w pochłaniaczach wilgoci w szafie.

Dopasuj sól do zastosowania

1
Ciasto wyrosło, a drożdży w nim nie było. Winowajcą jest $\mathrm{NaHCO}_3$ — soda oczyszczona rozkłada się w piekarniku i wypuszcza $\mathrm{CO_2}$ , a bąbelki tego gazu unoszą ciasto.
2
Ratownik usztywnia złamane przedramię. Biały proszek zalany wodą twardnieje na kamień: to $\mathrm{CaSO}_4$ , czyli gips.
3
Skorupka jajka wrzucona do octu syczy. To $\mathrm{CaCO}_3$ reaguje z kwasem — dokładnie tak samo zachowuje się kreda przy tablicy i wapienny nagrobek w kwaśnym deszczu.
4
W sklepie ogrodniczym worek z napisem „saletra potasowa”. To $\mathrm{KNO_3}$ — nawóz. Ta sama rodzina azotanów trafia też do soli peklującej w wędliniarni.
Wskazówka
Zauważ, jak to działa: nazwa zwyczajowa mówi, GDZIE tę sól spotykasz, a wzór — CZYM ona właściwie jest.

Wszystkie kroki za Tobą!

Twoja kolej

Do ciasta bez drożdży dosypujemy biały proszek, po którym ciasto rośnie w piekarniku. Która to sól?

Pułapka! „Sól” to nie zawsze sól kuchenna

Źle: sól to ten biały proszek z solniczki, więc kreda i gips solami nie są.

Dobrze: sól to nazwa całej rodziny związków zbudowanych z metalu i reszty kwasowej. $\mathrm{NaCl}$ jest w niej jednym z tysięcy członków. Kreda ( $\mathrm{CaCO}_3$ ), gips ( $\mathrm{CaSO}_4$ ) i soda ( $\mathrm{NaHCO}_3$ ) też są solami — tylko żadnej z nich nie sypie się na ziemniaki. „Sól kuchenna” to imię i nazwisko, a samo „sól” — nazwisko całego rodu.

Ściąga do zapamiętania

Jakie sole spotykasz w domu i do czego służą?

$\mathrm{NaCl}$ (sól kuchenna) — smak, konserwowanie żywności, sól drogowa zimą. $\mathrm{CaCO}_3$ (kreda, wapień, muszle, skorupki jaj) — budulec skał i tabletki na zgagę. $\mathrm{NaHCO}_3$ (soda oczyszczona) — ciasto rośnie od $\mathrm{CO_2}$ , gaśnice, czyszczenie. $\mathrm{CaSO}_4$ (gips) — opatrunki i budowlanka. $\mathrm{KNO_3}$ (saletra) — nawóz i peklowanie. $\mathrm{NaF}$ — pasta do zębów, $\mathrm{CaCl}_2$ — pochłaniacz wilgoci. Najważniejsze: „sól” w chemii to CAŁA RODZINA związków metal + reszta kwasowa, a nie tylko zawartość solniczki.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Jak sprawdzić tę wiedzę bez wychodzenia z kuchni?: Najprościej obejść mieszkanie z listą: solniczka, opakowanie sody, pasta do zębów ze składem na tubce, worek nawozu, pudełko kredy. Przy każdej rzeczy jedno pytanie: nazwa zwyczajowa, nazwa chemiczna, wzór. Dobry domowy pokaz to skorupka jajka albo kawałek kredy zalany octem — syczenie to $\mathrm{CO_2}$ uciekający z węglanu wapnia. Ta sama reakcja tłumaczy, dlaczego kwaśne deszcze niszczą wapienne pomniki.
Dziecko myli sodę oczyszczoną z solą kuchenną. Jak to rozdzielić?: Warto oprzeć się na roli, jaką każda pełni: sól kuchenna doprawia i konserwuje, soda wytwarza gaz. Pomaga porównanie wzorów: $\mathrm{NaCl}$ i $\mathrm{NaHCO}_3$ mają wspólny sód, ale zupełnie inne reszty kwasowe — i to reszta decyduje o zachowaniu. Sprawdzian domowy: łyżeczka sody plus ocet daje burzę bąbelków, łyżeczka soli plus ocet nie daje nic.
Po co uczyć się nazw typu „siarczan(VI) wapnia”, skoro wszyscy mówią „gips”?: Bo nazwa chemiczna jest instrukcją obsługi: mówi, z czego związek jest zbudowany i czego się po nim spodziewać, a nazwa zwyczajowa tylko go wskazuje. Na sprawdzianie i na egzaminie ósmoklasisty zadania operują nazwami systematycznymi i wzorami, więc dziecko musi umieć chodzić w obie strony: od „gips” do $\mathrm{CaSO}_4$ i z powrotem. Ćwiczy się to w minutę — fiszki z lekcji nadają się do tego wprost.

Sprawdź się!

Który wzór ma soda oczyszczona — sól, dzięki której ciasto rośnie?

Kreda, wapień, muszle i skorupki jaj zbudowane są w większości z tej samej soli. Której?

Do czego w gospodarstwie służy przede wszystkim azotan(V) potasu $\mathrm{KNO_3}$ ?

Dlaczego siarczan(VI) wapnia nadaje się na opatrunek usztywniający?

Chemik mówi „sól”. Co ma na myśli?

Następny temat

Naturalne źródła węglowodorów — ropa i gaz