Szerokość geograficzna i jej odczytywanie

około 12 minut
W tej lekcji1/10

Środek Bałtyku, mgła, żadnego lądu w zasięgu wzroku. Kapitan podaje przez radio: pięćdziesiąt cztery stopnie i dwadzieścia minut na północ. Nie „koło Łeby”, nie „gdzieś na wysokości Helu” — jedna liczba, którą zrozumie ratownik w Szwecji i w Danii. To pierwsza z dwóch współrzędnych i mówi ona, jak daleko jesteś od równika.

Szerokość geograficzna to kąt

Szerokość geograficzna mówi, jak daleko od równika leży dany punkt — ale mierzy się ją nie w kilometrach, tylko w stopniach kąta.

Gdzie jej szukać na mapie

Szerokość odczytujesz na bocznej krawędzi mapy — lewej albo prawej. Tam wypisane są liczby przy równoleżnikach.

Odczyt punktu, który nie leży na linii siatki

  1. 1

    Na mapie równoleżniki narysowano co 2°. Szukany port leży między linią 52°N a linią 54°N, wyraźnie bliżej dolnej.

    52°N…54°N52°\text{N} \ldots 54°\text{N}
  2. 2

    Odstęp między liniami zamieniamy na minuty, bo wynik na pewno nie wypadnie w pełnych stopniach. W jednym stopniu jest 60 minut.

    2°=120′2° = 120'
  3. 3

    Mierzymy linijką: cały odstęp na mapie ma 8 mm, a port leży 2 mm nad dolną linią. To jedna czwarta drogi.

    2 mm:8 mm=142\text{ mm} : 8\text{ mm} = \frac{1}{4}
  4. 4

    Jedna czwarta ze stu dwudziestu minut.

    120′:4=30′120' : 4 = 30'
  5. 5

    Dodajemy do dolnego równoleżnika, bo od niego liczyliśmy, i dopisujemy literę półkuli.

    52°+30′=52°30′N52° + 30' = 52°30'\text{N}
Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 5 kroków odsłonięte.

Stopnie, minuty, sekundy

Stopień to duża jednostka — ma 111 km. Dlatego dzieli się go dalej, tak samo jak godzinę:

Twoja kolej

Punkt leży dokładnie w połowie drogi między równoleżnikami 40°N i 41°N. Jaką ma szerokość geograficzną?

Rozciągłość południkowa Polski

  1. 1

    Najdalej na północ leży w Polsce Jastrzębia Góra nad Bałtykiem, a najdalej na południe szczyt Opołonek w Bieszczadach. Wypisujemy ich szerokości.

    54°50′N49°00′N54°50'\text{N} \quad 49°00'\text{N}
  2. 2

    Rozciągłość południkowa to zwykła różnica szerokości. Oba punkty są na półkuli północnej, więc po prostu odejmujemy.

    54°50′−49°00′=5°50′54°50' - 49°00' = 5°50'
  3. 3

    Żeby dojść do kilometrów, minuty zamieniamy na ułamek stopnia — pięćdziesiąt minut to pięć szóstych stopnia.

    50′:60≈0,83°50' : 60 \approx 0{,}83°
  4. 4

    Mamy więc 5,83°, a każdy stopień na południku ma około 111 km.

    5,83⋅111 km≈647 km5{,}83 \cdot 111\text{ km} \approx 647\text{ km}
  5. 5

    Polska ma z północy na południe około 650 km — i dokładnie tę liczbę podają atlasy. Rachunek trafił.

    5°50′→650 km5°50' \to 650\text{ km}
Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 5 kroków odsłonięte.

Pułapka! Szerokość pomylona z długością

Źle: „Warszawa leży na 21° szerokości geograficznej”.

Twoja kolej

Dwa miasta leżą na tym samym południku: pierwsze na 40°N, drugie na 47°N. Ile mniej więcej kilometrów je dzieli?

Ściąga do zapamiętania

Szerokość geograficzna — co to jest i jak ją odczytać?

CO TO JEST: kąt między promieniem poprowadzonym ze środka Ziemi do danego punktu a płaszczyzną równika. ZAKRES: od 0° (równik) do 90° (biegun), zawsze z literą półkuli — N (północna) albo S (południowa). Warszawa 52°N, Sydney 34°S. GDZIE ODCZYTAĆ: na BOCZNEJ krawędzi mapy, przy równoleżnikach; szerokość rośnie w stronę bieguna. PUNKT MIĘDZY LINIAMI: zamień odstęp na minuty (1° = 60′), zmierz linijką, jaką część odstępu przebyłeś, i dodaj do niższej linii — np. ćwierć odstępu 2° to 120′ : 4 = 30′, czyli 52°30′N. JEDNOSTKI: 1° = 60′ = ok. 111 km, 1′ = 60″ = ok. 1,85 km, 1″ = ok. 31 m. ROZCIĄGŁOŚĆ POŁUDNIKOWA POLSKI: od Jastrzębiej Góry 54°50′N do Opołonka 49°00′N, czyli 5°50′, a po zamianie na kilometry 5,83 · 111 km ≈ 650 km. UWAGA: liczba większa niż 90 nigdy nie jest szerokością — to długość.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Dziecko uparcie myli szerokość z długością. Czy jest na to jakiś trik?

Najlepiej działa skojarzenie z ruchem, a nie z nazwą. Szerokość odpowiada na pytanie „jak wysoko na mapie”, więc palec wędruje w górę i w dół, po bocznej krawędzi. Do tego dochodzi kontrola liczbowa, którą dziecko może stosować samodzielnie: szerokość nigdy nie przekracza 90, więc każda większa liczba jest długością. Warto poćwiczyć na współrzędnych miejsc, które dziecko zna — dom, szkoła, miejsce wakacji — odczytanych z aplikacji z mapami. Własny adres zapamiętuje się inaczej niż przykład z podręcznika.

Skąd biorą się minuty i sekundy? Czy to nie za dużo naraz?

To ta sama zasada co w zegarze i dlatego zwykle idzie łatwiej, niż się rodzicom wydaje. Wystarczy powiedzieć: stopień dzieli się na 60 minut, minuta na 60 sekund — dokładnie jak godzina. Cała trudność sprowadza się do jednego odruchu: połowa stopnia to 30′, a nie 50′. Dobrym ćwiczeniem jest zamiana w drugą stronę: ile to 15′? Ćwierć stopnia, czyli około 28 km. Kilka takich przeliczeń wystarczy, żeby liczba 60 zastąpiła w głowie odruchową setkę.

Czy dziecko musi umieć obliczyć rozciągłość południkową Polski?

Tak, to jedno z typowych zadań w klasie szóstej i w kolejnych latach wraca w niemal niezmienionej formie. Schemat jest zawsze ten sam: odjąć szerokości, zamienić minuty na ułamek stopnia, pomnożyć przez 111 km. Warto pilnować ostatniego kroku, bo to on decyduje o punktach — wynik musi mieć jednostkę i musi zostać sprawdzony pod kątem sensu. Jeśli z rachunku wychodzi, że Polska ma 6000 km z północy na południe, gdzieś po drodze przesunął się przecinek.

Sprawdź się!

Odpowiedziano na 0 z 5 pytań

Skróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.

1

Czym jest szerokość geograficzna?

2

Który zapis NIE może być szerokością geograficzną?

3

Punkt leży w jednej trzeciej drogi od równoleżnika 30°N do równoleżnika 31°N. Jaką ma szerokość?

4

Ile mniej więcej wynosi rozciągłość południkowa Polski w kilometrach?

5

Na której krawędzi mapy odczytujemy szerokość geograficzną?

Następny temat
Długość geograficzna i jej odczytywanie