Położenie geograficzne i granice Polski

około 12 minut
W tej lekcji1/10

Lecę z Bugu nad Odrę i wiem jedno: gdy nad zakolem Bugu koło Zosina Słońce już wstało, nad Odrą w Osinowie Dolnym jest jeszcze szaro. Czterdzieści minut różnicy — w jednym kraju, tego samego ranka. Dziś to policzymy. A przy okazji zrozumiesz, dlaczego jedna polska zima jest mroźna, a następna deszczowa.

Cztery skrajne punkty, czyli położenie matematyczne

Położenie matematyczne to współrzędne czterech najdalej wysuniętych punktów kraju — te same współrzędne, które odczytywałeś z mapy w klasie 6.

Ile Polska ma z północy na południe, a ile ze wschodu na zachód

  1. 1

    Rozciągłość południkową mierzymy wzdłuż południka, czyli z północy na południe. Odejmujemy więc szerokości geograficzne skrajnych punktów.

    54°50′−49°00′=5°50′54°50' - 49°00' = 5°50'
  2. 2

    Stopnie z minutami zamieniamy na ułamek stopnia, bo minuta to jedna sześćdziesiąta stopnia.

    5°50′=5+5060=5,83°5°50' = 5 + \frac{50}{60} = 5{,}83°
  3. 3

    Stopień mierzony po południku ma zawsze około 111 km — na równiku i pod biegunem tak samo. Mnożymy.

    5,83⋅111 km≈647 km5{,}83 \cdot 111\text{ km} \approx 647\text{ km}
  4. 4

    Rozciągłość równoleżnikową liczymy tym samym sposobem, ale z długości geograficznych.

    24°09′−14°07′=10°02′≈10,03°24°09' - 14°07' = 10°02' \approx 10{,}03°
  5. 5

    Ziemia obraca się o 15° w godzinę, czyli o 1° w 4 minuty. Stąd bierze się różnica godziny wschodu Słońca nad Bugiem i nad Odrą.

    10,03⋅4 min≈40 min10{,}03 \cdot 4\text{ min} \approx 40\text{ min}
  6. 6

    Na kilometry przeliczamy inaczej niż wzdłuż południka: pod biegunami południki się schodzą, więc na naszej szerokości 52°N stopień długości ma już tylko jakieś 68,5 km.

    10,03⋅68,5 km≈687 km10{,}03 \cdot 68{,}5\text{ km} \approx 687\text{ km}
Wszystkie kroki za Tobą!

Wszystkie 6 kroków odsłonięte.

Twoja kolej

Szczecin leży na 14,5°E, a Białystok na 23,2°E. O ile wcześniej Słońce góruje nad Białymstokiem?

Między Bałtykiem a Karpatami — położenie fizycznogeograficzne

To odpowiedź na pytanie: między czym a czym.

Siedmiu sąsiadów i 3511 kilometrów granicy

Polska ma siedmiu sąsiadów, a długości granic z nimi bardzo się różnią: od blisko 800 km do nieco ponad 100. Z Rosją graniczymy tylko z jej obwodem kaliningradzkim.

Pułapka! Południkowa czy równoleżnikowa?

Źle: „rozciągłość południkowa to ta ze wschodu na zachód, bo południki na mapie stoją pionowo”.

Co z tego wynika — trzy skutki

Klimat. Nad Polską spotykają się wilgotne powietrze znad Atlantyku i suche znad wnętrza Eurazji. Żadne nie wygrywa na stałe, więc jedna zima bywa mroźna, a następna deszczowa. To klimat przejściowy.

Twoja kolej

Z którym sąsiadem Polska ma najdłuższą granicę?

Ściąga do zapamiętania

Położenie i granice Polski — co trzeba wiedzieć?

POŁOŻENIE MATEMATYCZNE: 49°00′N (Opołonek w Bieszczadach) – 54°50′N (Jastrzębia Góra) oraz 14°07′E (Osinów Dolny) – 24°09′E (zakole Bugu koło Zosina). ROZCIĄGŁOŚĆ POŁUDNIKOWA (z północy na południe, z szerokości): 5°50′, czyli 5,83 · 111 km ≈ 650 km. ROZCIĄGŁOŚĆ RÓWNOLEŻNIKOWA (z zachodu na wschód, z długości): 10°02′, czyli około 690 km — a ponieważ 1° = 4 minuty obrotu Ziemi, Słońce wschodzi nad Bugiem 40 minut wcześniej niż nad Odrą. POŁOŻENIE FIZYCZNOGEOGRAFICZNE: Europa Środkowa, między Morzem Bałtyckim a łukiem Sudetów i Karpat, na wschodnim skraju Niżu Środkowoeuropejskiego. POŁOŻENIE POLITYCZNE: 7 sąsiadów — Czechy 796 km, Słowacja 541, Ukraina 535, Niemcy 467, Białoruś 418, Rosja 210, Litwa 104; granice lądowe 3071 km, morska 440 km, razem 3511 km. POWIERZCHNIA: 312 700 km², 9. miejsce w Europie. SKUTKI: klimat przejściowy (ścieranie się mas powietrza znad Atlantyku i znad Eurazji), tranzyt wschód–zachód, a w przeszłości brak naturalnych granic i rozbiory 1772–1795.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Dziecko myli rozciągłość południkową z równoleżnikową. Jak to utrwalić?

Najlepiej działa jedno pytanie zadawane za każdym razem: wzdłuż czego mierzymy? Jeśli wzdłuż południka, to idziemy z północy na południe, więc do rachunku bierzemy szerokości geograficzne. Jeśli wzdłuż równoleżnika — z zachodu na wschód, czyli długości. Warto poprosić dziecko, żeby palcem przejechało po globusie albo po mapie tę linię, zanim zacznie odejmować. Pomaga też skojarzenie w samej nazwie: południkowa idzie na południe. Gdy raz zrozumie, że nazwa opisuje linię pomiaru, a nie ułożenie kresek na kartce, pomyłka znika.

Skąd 111 km na jeden stopień i dlaczego przy długości wychodzi inna liczba?

Obwód Ziemi ma około 40 000 km, a pełny kąt to 360°, więc 40 000 : 360 ≈ 111 km. Po południku ta liczba jest zawsze taka sama, bo każdy południk jest tak samo długi. Równoleżniki są różne: równik ma 40 000 km, ale im bliżej bieguna, tym krąg jest mniejszy — na szerokości Polski to już tylko jakieś 68,5 km na stopień. Można to pokazać na piłce albo na globusie: palec przesuwany o jeden stopień przy równiku pokonuje wyraźnie dłuższą drogę niż ten sam jeden stopień przy biegunie.

Czy warto uczyć się długości granic na pamięć?

Nie ma potrzeby zapamiętywać wszystkich siedmiu liczb co do kilometra. Wystarczy kolejność i rzędy wielkości: najdłuższa jest granica z Czechami (blisko 800 km), potem Słowacja i Ukraina (po mniej więcej 540 km), dalej Niemcy, Białoruś, Rosja, a najkrótsza jest litewska — około 100 km. Warto natomiast pamiętać trzy liczby zbiorcze, bo wracają w zadaniach: 3071 km granic lądowych, 440 km granicy morskiej i 3511 km razem. Do tego powierzchnia 312 700 km² i dziewiąte miejsce w Europie.

Sprawdź się!

Odpowiedziano na 0 z 5 pytań

Skróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.

1

Rozciągłość południkowa Polski wynosi 5°50′. Ile to w kilometrach?

2

Nad którym z tych miast Słońce góruje najwcześniej?

3

Dlaczego klimat Polski nazywamy przejściowym?

4

Ilu sąsiadów ma Polska i jak długa jest jej granica morska?

5

Uczeń odjął 24°09′E − 14°07′E i podpisał wynik: „rozciągłość południkowa Polski”. Co pomylił?

Następny temat
Przeszłość geologiczna Polski