Czy da się to poćwiczyć w domu?

Najlepiej działa polowanie na symbole: etykieta wody mineralnej (Na, K, Ca, Mg), próba złota Au na biżuterii, Fe na opakowaniu płatków śniadaniowych wzbogacanych żelazem. Przy każdym znalezisku jedno pytanie: jak ten pierwiastek nazywa się po polsku i skąd taki symbol? Te z łaciny (ferrum, natrium, aurum) zapamiętuje się najlepiej przez ciekawostkę, nie przez wkuwanie.

Dziecko myli pierwiastki ze związkami. Jest jakieś pytanie ratunkowe?

Tak: „ile RODZAJÓW atomów widzisz w zapisie?”. Jeden rodzaj — pierwiastek, nawet gdy atomów jest kilka, jak w cząsteczce tlenu. Różne rodzaje — związek. Pomaga też porównanie do liter i wyrazów: symbole pierwiastków są jak litery, a związki jak wyrazy — wyraz znaczy coś zupełnie innego niż pojedyncze litery, tak jak sól nie przypomina ani sodu, ani chloru.

Po co uczyć się symboli na pamięć?

To alfabet chemii: bez symboli nie da się przeczytać żadnego wzoru ani równania reakcji, a te wchodzą już za kilka tygodni. Na szczęście w klasie 7 wystarczy kilkanaście najważniejszych. Symbole są międzynarodowe — ten sam zapis Fe czyta chemik w Polsce, Japonii i Brazylii, więc raz nauczone służą przez całą szkołę.

Pierwiastki i związki chemiczne. Symbole pierwiastków

około 12 minut

W tej lekcji1/10

Sód to metal, który wrzucony do wody syczy, iskrzy i potrafi wybuchnąć. Chlor to żółtozielony, trujący gaz bojowy. A gdy się połączą? Powstaje coś, co sypiesz na jajko — zwykła sól kuchenna $\mathrm{NaCl}$ . Dziś zobaczysz, jak z dwóch groźnych pierwiastków rodzi się zupełnie nowa substancja.

Pierwiastek — jeden rodzaj atomów

Pierwiastek chemiczny to substancja zbudowana z atomów jednego rodzaju. Sztabka żelaza $\mathrm{Fe}$ to same atomy żelaza, a tlen $\mathrm{O_2}$ , którym oddychasz, to cząsteczki złożone z dwóch atomów tlenu — wciąż jeden rodzaj. Pierwiastka nie da się rozłożyć na nic prostszego żadną reakcją chemiczną: to chemiczne „cegiełki”, a znamy ich 118.

Sztabka żelaza — same drobiny jednego rodzaju

Związek chemiczny — różne atomy połączone trwale

Związek chemiczny powstaje, gdy atomy różnych pierwiastków łączą się ze sobą trwale. Woda $\mathrm{H_2O}$ to związek: w każdej cząsteczce dwa atomy wodoru trzymają się jednego atomu tlenu — zawsze w tym samym stosunku, czyli związek ma stały skład. Tym różni się od mieszaniny: mieszaninę rozdzielisz metodami fizycznymi (sitem, magnesem, odparowaniem), a związek rozkłada dopiero reakcja chemiczna — np. prąd elektryczny rozbija wodę na $\mathrm{H_2}$ i $\mathrm{O_2}$ .

Cząsteczka wody — dwa różne pierwiastki połączone trwale

Nowa substancja, nowe właściwości

Najważniejsza myśl tej lekcji. Związek ma właściwości zupełnie inne niż pierwiastki, z których powstał.

pierwiastki	związek
sód $\mathrm{Na}$ — metal gwałtownie reagujący z wodą; chlor $\mathrm{Cl_2}$ — trujący gaz	sól kuchenna $\mathrm{NaCl}$ — biała, jadalna przyprawa
wodór $\mathrm{H_2}$ — gaz palny; tlen $\mathrm{O_2}$ — podtrzymuje spalanie	woda $\mathrm{H_2O}$ — ciecz, która gasi ogień

Atomy się połączyły — i po dawnych właściwościach nie ma śladu.

Symbole pierwiastków — chemiczny alfabet

Chemicy na całym świecie zapisują pierwiastki tymi samymi symbolami: jedna lub dwie litery, pierwsza zawsze wielka, druga zawsze mała.

symbol	pierwiastek	symbol	pierwiastek
$H$	wodór	$\mathrm{Na}$	sód (natrium)
$O$	tlen	$K$	potas (kalium)
$C$	węgiel	$\mathrm{Fe}$	żelazo (ferrum)
$N$	azot	$\mathrm{Cu}$	miedź (cuprum)
$S$	siarka	$\mathrm{Ag}$	srebro (argentum)
$\mathrm{Cl}$	chlor	$\mathrm{Au}$	złoto (aurum)
$\mathrm{Ca}$	wapń	$\mathrm{Al}$	glin
$\mathrm{Mg}$	magnez	$\mathrm{Zn}$	cynk

Zaskakujące symbole pochodzą z łaciny — wspólnego języka dawnych uczonych.

Czytamy zapisy jak chemik

Cztery zapisy, cztery historie:

Tlen O₂ — dwa atomy, ale jednego rodzaju: to pierwiastek

zapis	co oznacza
$\mathrm{Fe}$	pierwiastek: żelazo
$\mathrm{O_2}$	pierwiastek: dwa atomy, ale JEDNEGO rodzaju — tlen
$\mathrm{H_2O}$	związek: dwa atomy wodoru + atom tlenu
$\mathrm{NaCl}$	związek: atom sodu + atom chloru

O tym, czy substancja jest związkiem, nie decyduje liczba atomów, tylko to, czy ich rodzaje są różne.

Twoja kolej

Która z tych substancji jest związkiem chemicznym?

Pułapka! $\mathrm{CO}$ to nie kobalt

Źle: $\mathrm{CO}$ to symbol kobaltu.

Dobrze: kobalt ma symbol $\mathrm{Co}$ — z małym „o”. Zapis $\mathrm{CO}$ to dwa symbole: węgiel $C$ i tlen $O$ , czyli wzór tlenku węgla(II) — trującego czadu.

Wielkość litery to nie ozdoba, tylko treść zapisu: druga litera symbolu jest ZAWSZE mała, a każda wielka litera zaczyna nowy symbol.

Twoja kolej

Jubiler chce oznaczyć srebrny łańcuszek symbolem pierwiastka. Który wybierze?

Ściąga do zapamiętania

Pierwiastek, związek, symbol — co trzeba pamiętać?

PIERWIASTEK to substancja z atomów JEDNEGO rodzaju ( $\mathrm{Fe}$ , $\mathrm{O_2}$ ) — nie da się go rozłożyć na nic prostszego. ZWIĄZEK to atomy RÓŻNYCH pierwiastków połączone trwale ( $\mathrm{H_2O}$ , $\mathrm{NaCl}$ ): ma stały skład, rozkłada go tylko reakcja chemiczna, a jego właściwości są INNE niż właściwości składników — trujący chlor i wybuchowy sód dają jadalną sól. SYMBOLE: pierwsza litera wielka, druga zawsze mała ( $\mathrm{Co}$ to kobalt, $\mathrm{CO}$ — węgiel z tlenem); nietypowe symbole pochodzą z łaciny: $\mathrm{Fe}$ — ferrum, $\mathrm{Na}$ — natrium, $\mathrm{Au}$ — aurum.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Czy da się to poćwiczyć w domu?: Najlepiej działa polowanie na symbole: etykieta wody mineralnej (Na, K, Ca, Mg), próba złota Au na biżuterii, Fe na opakowaniu płatków śniadaniowych wzbogacanych żelazem. Przy każdym znalezisku jedno pytanie: jak ten pierwiastek nazywa się po polsku i skąd taki symbol? Te z łaciny (ferrum, natrium, aurum) zapamiętuje się najlepiej przez ciekawostkę, nie przez wkuwanie.
Dziecko myli pierwiastki ze związkami. Jest jakieś pytanie ratunkowe?: Tak: „ile RODZAJÓW atomów widzisz w zapisie?”. Jeden rodzaj — pierwiastek, nawet gdy atomów jest kilka, jak w cząsteczce tlenu. Różne rodzaje — związek. Pomaga też porównanie do liter i wyrazów: symbole pierwiastków są jak litery, a związki jak wyrazy — wyraz znaczy coś zupełnie innego niż pojedyncze litery, tak jak sól nie przypomina ani sodu, ani chloru.
Po co uczyć się symboli na pamięć?: To alfabet chemii: bez symboli nie da się przeczytać żadnego wzoru ani równania reakcji, a te wchodzą już za kilka tygodni. Na szczęście w klasie 7 wystarczy kilkanaście najważniejszych. Symbole są międzynarodowe — ten sam zapis Fe czyta chemik w Polsce, Japonii i Brazylii, więc raz nauczone służą przez całą szkołę.

Sprawdź się!

Co to jest pierwiastek chemiczny?

Chlor jest trującym gazem, a mimo to sól kuchenna $\mathrm{NaCl}$ jest jadalna. Dlaczego?

Czym związek chemiczny różni się od mieszaniny?

Skąd pochodzi symbol złota $\mathrm{Au}$ ?

Co oznacza zapis $\mathrm{CO}$ ?

Następny temat

Metale i niemetale