Morze Bałtyckie — cechy i znaczenie
W tej lekcji1/12
Wchodzisz do wody w Łebie, przypadkiem łykasz trochę i... nic. Woda jest ledwo słonawa. Tydzień później nad Adriatykiem po jednej kąpieli masz na ramionach biały nalot soli. To to samo zjawisko — morska woda — a różnica jest pięciokrotna. Dziś sprawdzimy, skąd się bierze i co z niej wynika dla wszystkiego, co w Bałtyku żyje.
Morze, które prawie nie ma wyjścia
Bałtyk to morze śródlądowe: otacza go dziewięć państw, a z oceanem łączy się jedynie przez wąskie Cieśniny Duńskie. Jest przy tym zaskakująco płytki.
- dziewięć państw nad Bałtykiem
Skąd tak mało soli
Do Bałtyku wpada około 250 rzek: Wisła, Odra, Niemen, Newa i setki mniejszych. Codziennie dolewają słodkiej wody, a deszcz i śnieg dokładają swoje.
Ile soli jest w wiadrze wody z plaży
- 1
Nabierasz w Kołobrzegu pełne wiadro — 10 litrów. Litr wody waży mniej więcej kilogram, więc wiadro waży 10 kg, czyli 10 000 gramów.
- 2
Zasolenie 7‰ znaczy: 7 gramów soli na każdy kilogram wody. Promil to jedna tysięczna — nie jedna setna.
- 3
Mnożysz masę wody przez ten ułamek i masz sól z wiadra.
- 4
To samo wiadro nabrane w oceanie (35‰) daje pięć razy więcej.
- 5
70 gramów to mniej więcej pół szklanki soli, 350 gramów — ponad dwie szklanki. Z tego samego wiadra wody.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Wyobraź sobie, że Cieśniny Duńskie nagle się poszerzają dziesięciokrotnie. Co stanie się z Bałtykiem przez następne kilkadziesiąt lat?
Woda ani słodka, ani słona — i co z tego dla przyrody
Dla organizmów to warunki trudne: dla gatunków morskich za mało soli, dla słodkowodnych za dużo. Mało kto to znosi, więc gatunków jest niewiele — około stu gatunków ryb wobec ponad sześciuset w Morzu Śródziemnym. Nie ma tu raf koralowych ani ośmiornic.
Małże, które w oceanie dorastają do 10 cm, w Bałtyku mają 3 cm — przy tak rozcieńczonej wodzie brakuje im wapnia na porządną muszlę.
Pływy, których nie widać
Nad kanałem La Manche morze cofa się na kilkaset metrów i odsłania dno — różnica między przypływem a odpływem sięga tam 10 metrów.
Eutrofizacja, czyli nawóz, który trafił do morza
Z pól spływa azot i fosfor z nawozów, z miast — ścieki. Dla morza to jedno i to samo: nawóz. Glony i sinice rosną wtedy szybciej, niż cokolwiek zdąży je zjeść.
Pułapka! „Bałtyk jest brudny, bo ludzie zostawiają śmieci na plaży”
Źle: największym problemem Bałtyku są puszki i papierki po turystach.
Po co nam to morze
Porty. Gdańsk, Gdynia, Szczecin–Świnoujście. Gdański terminal kontenerowy jest największy na Bałtyku, a w Świnoujściu stoi gazoport, do którego gaz przypływa statkami.
Sierpień, kąpielisko w Sopocie zamknięte z powodu sinic. Rolnik spod Płocka wzrusza ramionami: „to nie moja sprawa, mam do morza 400 kilometrów”. Gdzie tkwi błąd w jego rozumowaniu?
Ściąga do zapamiętania
Morze Bałtyckie — cechy i znaczenie
CO TO ZA MORZE: śródlądowe, otoczone przez dziewięć państw, z oceanem połączone tylko wąskimi Cieśninami Duńskimi. PŁYTKIE: średnio 52 m, najgłębiej Głębia Landsortu 459 m. MAŁO SŁONE: ok. 7‰ przy polskim brzegu (w Zatoce Botnickiej 2‰) wobec 35‰ w oceanie — bo wpada do niego ok. 250 rzek, a wymiana wód przez cieśniny jest wąska i trwa kilkadziesiąt lat. SKUTKI DLA PRZYRODY: mało gatunków (ok. 100 gatunków ryb wobec 600 w Morzu Śródziemnym), brak raf koralowych, karłowate małże, pływy rzędu kilku centymetrów — poziom wody podnosi u nas wiatr, nie Księżyc. GŁÓWNE ZAGROŻENIE: eutrofizacja — azot i fosfor z nawozów i ścieków spływają rzekami, powodują zakwity sinic latem, a rozkład obumarłych glonów zabiera tlen przy dnie i tworzy martwe strefy. To nie śmieci na plaży są problemem, tylko niewidoczne składniki rozpuszczone w wodzie. ZNACZENIE GOSPODARCZE: porty (Gdańsk, Gdynia, Szczecin–Świnoujście, gazoport), rybołówstwo (szprot, śledź, stornia; dorsz pod ochroną), turystyka nadmorska i budowane właśnie morskie farmy wiatrowe koło Łeby i Ustki.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać w domu, czym różni się 7‰ od 35‰?
Najprościej dwiema szklankami. Do jednej wsypcie jedną trzecią łyżeczki soli na 250 ml wody (to mniej więcej zasolenie Bałtyku), do drugiej pełne półtorej łyżeczki (to ocean). Dziecko może obie spróbować — różnica jest natychmiast oczywista i zapamiętuje się lepiej niż tabelka. Warto przy tym zapytać, dlaczego pływa się łatwiej w Morzu Martwym: im więcej soli, tym woda gęstsza i tym mocniej wypycha ciało w górę. To prawo Archimedesa, znane z fizyki w klasie 7 — ta sama wielkość, tylko oglądana od strony innego przedmiotu.
- Dziecko pyta, czy Bałtyk da się jeszcze uratować. Co odpowiedzieć?
Uczciwie: da się, ale powoli, i nie na plaży. Zasada jest prosta — im mniej azotu i fosforu wpłynie rzekami, tym mniej sinic wyrośnie latem. Ilość ścieków oczyszczanych w Polsce wzrosła przez ostatnie trzydzieści lat ogromnie i to widać w danych, ale woda w Bałtyku wymienia się kilkadziesiąt lat, więc skutki decyzji z tego roku zobaczy raczej dorosłe dziecko niż dzisiejszy siódmoklasista. To dobra okazja, żeby powiedzieć wprost: niektóre problemy środowiskowe nie mają szybkiego rozwiązania i to nie znaczy, że nie warto działać.
- Czy warto jechać nad Bałtyk poza sezonem?
Do tej lekcji — bardzo. We wrześniu i w październiku widać rzeczy, które w lipcu giną w tłumie: wydmy w Słowińskim Parku Narodowym, sztormowe spiętrzenie wody, klify w Jastrzębiej Górze, na których wyraźnie widać, jak morze podgryza ląd. Port w Gdyni albo Gdańsku można oglądać z wody na godzinnym rejsie statkiem, a dziecko zobaczy wtedy naraz kontenerowce, dźwigi i skalę handlu morskiego. Latem to samo miejsce jest przede wszystkim plażą.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Dlaczego woda w Bałtyku jest tak mało słona?
Które zdanie o głębokości Bałtyku jest prawdziwe?
Co bezpośrednio powoduje, że przy dnie Bałtyku powstają martwe strefy?
Nabierasz na plaży w Kołobrzegu wiadro o pojemności 10 litrów. Ile mniej więcej soli jest w tej wodzie?
Dlaczego w Bałtyku żyje tak niewiele gatunków?