Czy kwas solny jest u nas w domu?

Bardzo możliwe. Kwas solny bywa składnikiem preparatów do udrażniania rur i odkamieniaczy, a w sklepach budowlanych stoi w kanistrach jako środek do czyszczenia kostki i fug. Warto razem przeczytać etykietę i znaleźć na niej piktogram substancji żrącej — to lepsza lekcja niż zakaz. Zasada domowa jest jedna: nie mieszamy go z niczym innym, zwłaszcza z wybielaczem, i nie przelewamy do butelki po napoju.

Jak wytłumaczyć dziecku, że nazwa kwasu nie mówi o jego składzie?

Najprościej przez analogię z kuchni: kasza gryczana nie ma w sobie Greków, a ser żółty bywa biały. Nazwa czasem zdradza pochodzenie, a nie zawartość. Potem wystarczy jedno pytanie kontrolne: „co pływa w kwasie solnym?”. Jeśli pada odpowiedź „chlorowodór”, temat jest zrozumiany. Jeśli „sól” — wracamy do tego, że nazwa wzięła się od soli kamiennej, z której kwas dawniej wytwarzano.

Czuć zgniłe jaja z kratki w łazience — czy to ten siarkowodór z lekcji?

Zwykle tak i zwykle nie jest groźnie: w wyschniętym syfonie gnije osad, a powstający siarkowodór wraca do mieszkania. Wystarczy przelać kratkę wodą, żeby zamknięcie wodne znów działało. Groźne stężenia zdarzają się w studzienkach, szambach i zbiornikach — tam nikt nie wchodzi bez zabezpieczenia, także dlatego, że po chwili tego zapachu już się nie czuje. To dobry moment, żeby powiedzieć dziecku wprost: do studzienki się nie zagląda.

Kwasy beztlenowe — solny i siarkowodorowy

około 12 minut

W tej lekcji1/10

Twój żołądek wytwarza codziennie około dwóch litrów soku żołądkowego, a pracuje w nim kwas solny — ten sam, którym w hucie zdejmuje się rdzę ze stali. Ścina białka z obiadu, budzi enzym, który je trawi, i zabija bakterie z niemytej marchewki, a sam żołądek ratuje przed nim tylko warstwa śluzu. Gdy odrobina cofnie się do przełyku, czujesz zgagę. Dziś poznasz dwa kwasy, w których nie ma ani jednego atomu tlenu.

Kwas solny to chlorowodór, który wpadł do wody

$\mathrm{HCl}$ to chlorowodór — bezbarwny gaz o ostrej, duszącej woni. Sam gaz kwasem jeszcze nie jest; staje się nim dopiero po rozpuszczeniu w wodzie.

Chlorowodór, zanim trafi do wody — zwykły gaz, jeszcze nie kwas

substancja	wzór	stan skupienia
chlorowodór	$\mathrm{HCl}$	gaz
kwas solny	$\mathrm{HCl}_{(aq)}$	roztwór wodny

Woda przyjmuje go zachłannie: jeden litr rozpuszcza ponad 400 litrów tego gazu.

Skąd bierze się kwas solny

1
Wodór i chlor łączą się bezpośrednio — w świetle słonecznym gwałtownie, z wybuchem. To synteza chlorowodoru.
$\mathrm{H_2} + \mathrm{Cl_2} \rightarrow 2\mathrm{HCl}$
2
Gaz wprowadzamy do wody. Dopiero ten roztwór jest kwasem solnym — gaz nad wodą nim nie był.
$\mathrm{HCl}_{(g)} \xrightarrow{\mathrm{H_2O}} \mathrm{HCl}_{(aq)}$
3
W przemyśle chlorowodór wypiera się z soli kamiennej stężonym kwasem siarkowym(VI). Od tego surowca kwas ma nazwę.
$2\mathrm{NaCl} + \mathrm{H_2SO_4} \rightarrow \mathrm{Na_2SO_4} + 2\mathrm{HCl}$
4
Stężony kwas rozcieńczamy tylko w jedną stronę: kwas cienkim strumieniem do wody, nigdy odwrotnie.
$\text{kwas} \rightarrow \text{woda}$

Wszystkie kroki za Tobą!

Dymi, żre i zjada metale

Stężony kwas solny dymi na powietrzu: uciekający chlorowodór łączy się z parą wodną w widoczną mgiełkę. Jest żrący — powoduje oparzenia skóry i niszczy tkaniny. Z metalami aktywnymi, takimi jak cynk czy magnez, reaguje burzliwie, wydzielając wodór:

$\mathrm{Zn} + 2\mathrm{HCl} \rightarrow \mathrm{ZnCl}_2 + \mathrm{H_2}$

Tę samą reakcję wykorzystuje huta: trawienie zdejmuje ze stali rdzę przed ocynkowaniem. Z chlorowodoru powstaje też PVC — tworzywo na rury i wykładziny.

Twoja kolej

Do kwasu solnego wrzucono wiórki magnezu. Jaka sól znajdzie się w roztworze?

Kwas we własnym żołądku

Sok żołądkowy zawiera około 0,5 % kwasu solnego — niecały procent, a wystarcza, by uruchomić trawienie białek (kwas je ścina i aktywuje enzym pepsynę) oraz zabić bakterie połknięte z jedzeniem. Ściany żołądka chroni przed nim gruba warstwa śluzu. Przełyk takiej osłony nie ma, więc gdy treść żołądka się do niego cofnie, piecze — to zgaga. Tabletki na zgagę zawierają substancje zobojętniające kwas: wodorowęglan sodu $\mathrm{NaHCO}_3$ albo związki magnezu.

Siarkowodór — kwas o zapachu zgniłych jaj

$\mathrm{H_2S}$ , czyli siarkowodór, to drugi kwas beztlenowy: bezbarwny gaz, którego wodny roztwór nazywamy wodą siarkowodorową. Powstaje tam, gdzie bez dostępu powietrza gniją białka — w bagnie, w kanale, w zepsutym jajku. Jest silnie trujący, a w większym stężeniu poraża węch, więc nos przestaje ostrzegać. Rozpuszczony w wodach mineralnych bywa leczniczy: na wodach siarczkowych stoją Busko-Zdrój i Solec-Zdrój.

Siarkowodór — dwa wodory przy atomie siarki, ani śladu tlenu

Pułapka! „Kwas solny to sól rozpuszczona w wodzie”

Źle: skoro nazywa się solny, to znaczy, że rozpuszczono w wodzie sól kuchenną.

Dobrze: sól kuchenna $\mathrm{NaCl}$ w wodzie daje zwykłą solankę — obojętną, która nie barwi wskaźników i nie rusza gwoździa. W kwasie solnym rozpuszczony jest chlorowodór $\mathrm{HCl}$ , czyli gaz. Nazwa mówi o surowcu: kwas otrzymywano dawniej z soli kamiennej. Wskazuje, z czego kwas powstawał, a nie co w nim pływa.

Twoja kolej

Po zbyt obfitym obiedzie dokucza Ci zgaga. Który składnik tabletki usunie nadmiar kwasu?

Ściąga do zapamiętania

Kwasy beztlenowe — wzory, otrzymywanie, właściwości, zagrożenia?

$\mathrm{HCl}$ — CHLOROWODÓR, bezbarwny gaz; jego WODNY ROZTWÓR to KWAS SOLNY. OTRZYMYWANIE: synteza $\mathrm{H_2} + \mathrm{Cl_2} \rightarrow 2\mathrm{HCl}$ , a potem rozpuszczenie gazu w wodzie; w przemyśle z soli kamiennej i kwasu siarkowego(VI) — stąd nazwa „solny”. WŁAŚCIWOŚCI: bezbarwny, dymi na powietrzu, żrący; z metalami aktywnymi wydziela WODÓR: $\mathrm{Zn} + 2\mathrm{HCl} \rightarrow \mathrm{ZnCl}_2 + \mathrm{H_2}$ . ZASTOSOWANIA: trawienie stali, produkcja PVC, a w organizmie — sok żołądkowy (0,5 %, zgaga, leki zobojętniające). ROZCIEŃCZANIE: zawsze KWAS DO WODY. $\mathrm{H_2S}$ — SIARKOWODÓR: zapach zgniłych jaj, silnie TRUJĄCY, powstaje przy gniciu białek; wody siarczkowe w Busku-Zdroju są lecznicze.

Dla rodzica

Jak pomóc dziecku w tym temacie?

Czy kwas solny jest u nas w domu?: Bardzo możliwe. Kwas solny bywa składnikiem preparatów do udrażniania rur i odkamieniaczy, a w sklepach budowlanych stoi w kanistrach jako środek do czyszczenia kostki i fug. Warto razem przeczytać etykietę i znaleźć na niej piktogram substancji żrącej — to lepsza lekcja niż zakaz. Zasada domowa jest jedna: nie mieszamy go z niczym innym, zwłaszcza z wybielaczem, i nie przelewamy do butelki po napoju.
Jak wytłumaczyć dziecku, że nazwa kwasu nie mówi o jego składzie?: Najprościej przez analogię z kuchni: kasza gryczana nie ma w sobie Greków, a ser żółty bywa biały. Nazwa czasem zdradza pochodzenie, a nie zawartość. Potem wystarczy jedno pytanie kontrolne: „co pływa w kwasie solnym?”. Jeśli pada odpowiedź „chlorowodór”, temat jest zrozumiany. Jeśli „sól” — wracamy do tego, że nazwa wzięła się od soli kamiennej, z której kwas dawniej wytwarzano.
Czuć zgniłe jaja z kratki w łazience — czy to ten siarkowodór z lekcji?: Zwykle tak i zwykle nie jest groźnie: w wyschniętym syfonie gnije osad, a powstający siarkowodór wraca do mieszkania. Wystarczy przelać kratkę wodą, żeby zamknięcie wodne znów działało. Groźne stężenia zdarzają się w studzienkach, szambach i zbiornikach — tam nikt nie wchodzi bez zabezpieczenia, także dlatego, że po chwili tego zapachu już się nie czuje. To dobry moment, żeby powiedzieć dziecku wprost: do studzienki się nie zagląda.

Sprawdź się!

Czym jest kwas solny?

Jaki gaz wydziela się, gdy do kwasu solnego wrzucimy cynk?

Dlaczego żołądek nie trawi sam siebie własnym kwasem solnym?

Po czym najłatwiej rozpoznać siarkowodór $\mathrm{H_2S}$ ?

Skąd wzięła się nazwa „kwas solny”?

Następny temat

Kwas siarkowy(VI) i kwas siarkowy(IV)